Alex Augusteijn bleef de Ulo én Veenendaal trouw

VEENENDAAL Kleinzoon Theo (36) gaf de doorslag dat oma haar oorlogsherinneringen opschreef. ,,Hij wilde graag horen wat er zoal gebeurd was maar durfde het niet aan mij te vragen, bang dat ik er niet over wilde vertellen. Maar dat wilde ik juist wel!” Heepke Buiten-Augusteijn vertelt over haar ‘bijzondere‘ kleinzoon. Dankzij hem is dat verhaal nu in een boekje gekomen.

door Martin Brink

Over de oorlog kan de 91-jarige Heepke Buiten alles vertellen. Ze woont al jaren in het Bennekomse (,,Ik ga hier nooit meer weg”) maar ze heeft net als haar broers en zusters nauwe banden met Veenendaal. Over haar oorlogstijd in Veenendaal én die van haar vader, schreef ze een boekje. 

RARE TIJD Als negenjarige maakte ze het begin van die rare tijd mee. ,,Heel bewust”, zegt ze. Ze ziet veel later haar vader nog zitten, op de bank naast het huis aan de Kerkewijk 9 (nu nummer 193). Gezellig pratend met een ingekwartierde Duitse soldaat. ,,Er was geen haat of zo. Die man verlangde ook naar het einde van de oorlog.”

Die vader is Alex Augusteijn (1903-1986) en is plaatselijk vooral bekend als leraar van de Chr. Ulo aan de Kerkewijk. Het gebonden boek met de eenvoudige titel ‘1940-1945’ is in eigen beheer in een oplage van zestig stuks gemaakt. Twee maanden geleden werd het aangereikt door haar dochter die als grafisch vormgever alles tot in de puntjes heeft verzorgd.

Binnen korte tijd waren de exemplaren uitgedeeld aan de familie. Zo kan iedereen er kennis van nemen. Heepke is immers de mater familias van de familie Augusteijn. Dat is haar meisjesnaam. Ze is de oudste dochter van Alex Augusteijn, die verbonden was aan de Ulo-school die vooral bekend werd door directeur dr Jan Gerhard Thoomes. Vader gaf er les in natuurkunde, wiskunde en Duits. Augusteijn kwam in 1932 naar Veenendaal.

ZEELAND De familie komt van oorsprong uit Zeeland. Na de kweekschool, om tot onderwijzer te worden opgeleid, ging hij werken in het Groningse Hoogezand-Sappemeer. Daar ontmoette hij zijn latere vrouw waar haar vader bakker was.

Samen vertrokken ze in 1930 naar Utrecht. Na het behalen van aktes werd Alex Augusteijn in 1932 in Veenendaal aangesteld. Hij ging er voor drie maanden wonen aan de Vendelseweg en verhuisde later naar de Bergweg.

In 1938 werd Kerkewijk 9 het nieuwe adres. Het gezin woonde in een mooi huis met een brede voortuin. ,,We waren blij dat we daar woonden. Het was namelijk grondgebied van Rhenen. In de winter strooide de gemeente Rhenen hier tot aan de dikke grenspaal. Veenendaal strooide niet….”. Dat zegt Roel Augusteijn die met zijn 74 jaren de benjamin van het gezin is. ,,Ik ben van na de oorlog maar ik heb alles meegekregen.” zegt hij. ,,Ik ben erdoor geïndoctrineerd.” Daarom is Roel ook aanwezig tijdens het interview. ,,Heepke heeft mij eigenlijk onderwezen”, stelt hij.

BURGEMEESTER Alex Augusteijn ging in 1967 met pensioen na een mooi en werkzaam leven. Eigenlijk kon hij al veel eerder ‘van Drees trekken’ maar zijn jongste zoon Roel ging studeren en dat kostte een lieve duit. Met die zoon is het overigens wel goed gekomen.

Ook hij kwam in het onderwijs terecht maar dan als leraar klassieke talen. In latere jaren maakte hij furore in de (provinciale) politiek en werd bij verschillende gemeenten als waarnemend burgemeester ingezet om ontstane scherven te lijmen.

GENOEG Op zijn 68ste vond Alex Augusteijn het echt genoeg. Zijn laatste jaren sleet hij in het bejaardencentrum ‘t Boveneind. Zijn vrouw was al in 1977 overleden. Alex Augusteijn zat nooit stil. ,,Vader heeft in tal van besturen gezeten. In die van de bibliotheek bijvoorbeeld. Hij zorgde er mede voor dat deze instelling op de zolder van de Ulo-school een herstart maakte. Maar zat hij ook vele jaren in het kerkbestuur van de Gereformeerde Brugkerk.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Alles werd kort na de oorlog aangegrepen om een feestje te bouwen. Dit is op 29 juni 1945 bij de verjaardag van Prins Bernhard. Vlnr staand Fia (Joodse afkomst), Joost Augusteijn, Henny Broekhuizen, Albert van Essen en Tineke Thijs. Vlnr zittend Theo Heij, Mieke van de Weerd, Rolf van Schaardenburg, Doortje (Joodse afkomst), Ansko Heij, Heepke Augusteijn, Mineke Augusteijn en Gerda Augusteijn. - Familiearchief

Broer Roel: ,,Ja, we dachten dat hij daar nooit meer uitkwam. Het duurde maar en duurde maar….” Naast zijn taak als leraar aan de Ulo zette hij ook een Handelsavondschool op. ,,Daar was hij zo’n twee avonden per week heel druk mee.” Deze school was belangrijk om het Veenendaalse bedrijfsleven verder vorm te geven. Heepke: ,,Daardoor kwam er veel geld binnen. Elke vrijdagavond zat ik het thuis te tellen.”

Het was begin jaren tachtig dat dochter Heepke haar vader enthousiasmeerde om zijn oorlogsherinneringen vast te leggen, niet wetende dat haar kleinzoon bij haar hetzelfde zou doen. ,,Straks weet niemand meer wat er gebeurd is”, gaf ze haar vader mee.

SCHRIFT Ze bezorgde hem een schrift om het verhaal in op te tekenen. ,,En echt, hij luisterde naar me!” Het verbaast haar nog altijd. Het volgeschreven schriftje belandde bij Heepke en is nu overhandigd aan haar kleinzoon Ties.

Het verhaal van vader maakt integraal onderdeel uit van het boekje. De andere helft van het manuscript zijn haar herinneringen, die van een 9-jarig meisje in Veenendaal dat opgroeit in een gezin dat tot de kleine bovenlaag van Veenendaal behoorde.

En die herinneringen zijn nog bijzonder helder. Bijvoorbeeld over de evacuatie op die eerste oorlogsdag in mei 1940 toen het grootste deel van Veenendaal moest evacueren richting Elst waar rijnaken klaarstonden om richting Rotterdam te varen. ,,Wij waren als laatsten aan de beurt”, weet Heepke.

,,De evacuatie begon met de bewoners van de Zandstraat. Ik zie het nog zo voor me, die mensen die voorbij komen: met honden, katten en zelfs met vogeltjes in een kooitje. Zo ging het de hele dag door. Wij vertrokken pas tegen een uur of zeven ‘s avonds. Op de Berg kregen we van de Nederlandse soldaten nog een glas limonade. Zo gingen we op weg: vader, moeder en zes kinderen omdat we ook twee logeetjes hadden. We namen ook dekens mee. Op de boot gebruikten we die als kussen. Zo, ga nu maar slapen zei moeder.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Alex Augusteijn maakte in de oorlog een eigen versie van het bekende wielerkaartspel ‘Stap op’. - Museum Veenendaal

ACHTER HET HUIS SPELEN Het gezin Augusteijn ging in Jutphaas aan land en liep naar Montfoort. In het boek staan deze ervaringen uitgebreid verwoord. Maar ze schrijft ook over een Joodse onderduikster. ,,We hadden een Duitser ingekwartierd. Die zei op een goed moment: laat het kind alleen achter het huis spelen. Die had het wel door.” Ze herinnert zich ook de gaarkeuken bij het huis. ,,Elke dag kregen buurtbewoners hier een schep erwtensoep dat in gamellen was aangevoerd.” Maar ook staat er in beschreven dat er onderduikers waren en Roel weet uit de overlevering dat vader ook illegale krantjes rondbracht.

DIEP ONTZAG De verstandhouding met directeur Thoomes was goed te noemen. Voor deze directeur hadden veel Veenendalers diep ontzag. Het was naar buiten toe een man van groot statuur. Niemand durfde hem tegen te spreken. Heepke Buiten: ,,Mijn vader heeft voor hem nog ooit de kastanjes uit het vuur gehaald. Thoomes had een conflict met het schoolbestuur en mijn vader hing de hele avond aan de telefoon om alles goed te praten.”

In zijn werkzame tijd was Alex Augusteijn ook een leraar die een natuurlijk gezag uitstraalde. Dat brak hem later in zekere mate op. ,,Hij kreeg dromen dat hij geen orde kon houden. Dat een les niet goed verliep. Blijkbaar kostte het hem toch enige moeite”, zegt Roel.

De ulo-school vormt een rode draad door de familie. Veel later werd er ook lager onderwijs aan toegevoegd, de Julianaschool. Heepke volgde ook de kweekschool en stond hier voor de klas. Zij nam de tweede klas onder haar hoede. Haar jongste broer Roel kwam als leerling in de eerste klas. Dat illustreert wel het leeftijdsverschil. ,,Toen hij nog in de kinderwagen lag en ik ging wandelen, dachten sommigen dat ik de moeder was.”

Broer Joost heeft er later ook korte tijd les gegeven. Uiteindelijk solliciteerde Heepke bij de toenmalige Julianaschool in Bennekom. Daar is ze jarenlang aan verbonden geweest.

SPEL ‘STAP OP’ In de wetenschap dat de ervaringen in de oorlogstijd bewaard blijven heeft ze een exemplaar van het boekje gedeponeerd bij de historische vereniging en ook bij Museum Veenendaal. Die kreeg nog iets extra’s: een door Alex Augusteijn in oorlogstijd gemaakt spel, geïnspireerd op ‘Stap op’ een populair kaartspel dat de spelers een aantal fictieve fietstochten laat maken. Hij bewaarde de kaarten in een blikje Panter-sigaren. ,,We hebben er heel veel mee gespeeld”, besluit Roel.