Oud, nieuw, luxe, kleurrijk of juist onopgemerkt: de ‘kracht’ van Veenendaalse trafohuisjes

VEENENDAAL Het zijn van die dingen waaraan je argeloos voorbijloopt, maar die toch nadrukkelijk aanwezig zijn in het straatbeeld. Sterker nog: ze vervullen een uitermate belangrijke rol in het dagelijks leven. Er komen er steeds meer en ook op de meest onverwachte plekken. Doorgaans zijn ze nu minder groot dan vroeger. Ze verschijnen soms op plekken waar bewoners zich aan ergeren, maar meestal worden ze gewoon geplaatst of vervangen. Uiteindelijk zijn ze zeer gewenst. We hebben het over trafohuisjes. 

door Martin Brink

Wie even oplet, ziet ze op veel onopgemerkte plekken staan. Ook in Veenendaal. Een paar hebben de status van gemeentelijk monument gekregen; de meeste echter niet. Een verhaal over een stuk onopgemerkt straatmeubilair dat, gezien de uitbreiding van het stroomnet — netbeheerder Stedin is druk bezig met het plaatsen van 150 nieuwe verdeel- en distributiestations in Veenendaal — en het ondergronds brengen van de elektriciteitsmasten, ongemerkt in het nieuws is. In dit verhaal beperken we ons tot de bestaande trafohuisjes, die niet zelden interessanter zijn dan op het eerste gezicht lijkt.

LUXE

Trafohuisjes, ofwel transformatorhuisjes, staan in vele steden en gemeenten en bestaan in veel verschillende vormen. Zo zijn er bijvoorbeeld dubbele of luxe trafohuisjes, die eruitzien als kleine villa’s. Sommige huisjes lijken op een kerkje, andere hebben juist een neoclassicistische stijl. Ze zijn het stoffelijk omhulsel van transformatoren. Deze transformatoren zijn de verdeelpunten van hoog- naar middenspanning of van midden- naar laagspanning, zodat de stroom geschikt is voor de gebruiker.

Het ene huisje is nog mooier en speelser gebouwd dan het andere. Maar ze hebben allemaal een paar dezelfde kenmerken: een stalen deur met daarop een bliksemflits en het woord ‘levensgevaarlijk’. Let maar eens op. Maar wat is er toch zo bijzonder aan een trafohuisje? Een treffend Veenendaals voorbeeld is het trafohuisje aan de rand van de woonwijk Dragonder-Noord.

GELDERS-VEENENDAAL

De man die in het voorjaar rond het trafohuisje aan de Hofstede schuifelt, trekt de aandacht van omwonenden. Hij vertrapt de hoge brandnetels om een zo goed mogelijk beeld op de foto te kunnen vastleggen. Vanaf de wegkant wordt het elektriciteitshuisje op de foto gezet, maar ook alle zijkanten worden vastgelegd. Wat is er toch aan de hand? Twee dames die in de schaduw van de naastgelegen tuin genieten van het zwoele weer, vragen ernaar.

Na een korte uitleg over de bijzondere onderdelen van het vrij onopvallende bouwwerk zijn ze een en al oor. Dat dit gebied tot 1 januari 1960 onderdeel was van Gelders-Veenendaal, en dus tot de gemeente Ede en uiteindelijk tot de provincie Gelderland behoorde, daar hadden ze wel eens iets over gehoord. Maar nee, het fijne wisten ze er niet van.

Wel wisten ze dat de directe buren in een huis wonen waar een grote natuurlijke wel van grondwater ligt. Dat is het ‘huis met de vijver’ en naar verluidt was daar ook ooit een hulpstation voor Gelders-Veenendaal van de Edese drinkwaterleidingmaatschappij. Maar een Gelders elektriciteitshuisje? Daar hadden de dames in de verste verte geen vermoeden van.

STRAATKAPERS

Oude trafohuisjes zijn normaal gesproken geen onderwerp voor een nieuwsverhaal of onderzoek. Ze zijn er en dat is het. Of het moet zo zijn dat ze, in samenspraak met omwonenden, worden voorzien van kleurrijke graffiti. Dat laatste is in Veenendaal, als geslaagde proef, gebeurd bij het huisje op de hoek van de Dennenlaan en de Boslaan. In het voorjaar van 2025 schilderden leden van het Straatkapers Graffiti Collectief Veenendaal het huisje in het thema ‘natuur’, met een boom, bosdieren en speelgoed. Dat gebeurde om de aanwezigheid van basisschool De Ceder te benadrukken.

Het trafohuisje uit de jaren vijftig was eerder voorzien van allerlei ‘tags’: illegale graffiti waarmee de maker zijn handtekening op de muur achterliet. Met Stedin werd via de gemeente overeengekomen om het huisje te voorzien van streetart. Nu is het een ‘sieraad’ in het straatbeeld. Op de parkeerplaats van station Veenendaal-West staat ook zo’n ‘sieraad’. Dat werd een paar jaar geleden ‘ingepakt’ met afbeeldingen van het oude station en de omgeving.

IN DE OMGEVING PASSEN

De gemeente vraagt overigens nadrukkelijk om ideeën over hoe de nieuwe trafohuisjes eruit moeten komen te zien. Ze laat op haar website weten: ,,De meeste elektriciteitshuisjes zijn ongeveer 3,6 meter lang en 1,8 meter breed. Ze zijn 2,1 meter hoog. De kleur is groen of grijs. Als gemeente denken we mee over hoe de huisjes in de straat passen. Een elektriciteitshuisje is groot en valt op in de openbare ruimte. Soms verdwijnt er een parkeerplaats. Of het huisje komt bij een speeltuin te staan. Daarom zorgen we dat het huisje goed past in de omgeving. Bewoners mogen meedenken over het uiterlijk. Zij kunnen kiezen hoe het huisje eruitziet.” Streetart wordt als een van de mogelijkheden genoemd.

INVENTARISATIE

Pas de laatste jaren is er op landelijk en provinciaal niveau meer aandacht voor bestaande transformatorhuisjes. Ook plaatselijk zijn ze door onderzoekers ontdekt. In Wageningen en Bennekom is bijvoorbeeld een gedegen inventarisatie gemaakt van wat er allemaal te vinden is, met daarbij de eventuele kenmerken en bijzonderheden.

Daaruit blijkt dat het elementen in het straatbeeld zijn die best interessant kunnen zijn. Ze zijn eigenlijk allemaal verschillend van bouw, maar doorgaans is er smaak noch kraak aan. Toch heeft het trafohuisje aan de Hofstede iets bijzonders. Dat heeft alles te maken met de delen waaruit Veenendaal tot 66 jaar geleden bestond. Dit is namelijk een van de drie nog bestaande trafohuisjes die ooit op Gelders-Veenendaals grondgebied stonden.

Als de lijn van deze voormalige gemeente- én provinciegrens wordt doorgetrokken, staat er nog één, verscholen in een tuin, op de kruising van de Prins Bernhardlaan met de Buurtlaan-West. Ook staat er nog één bij de oprit van Molen De Vriendschap aan de Nieuweweg.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Het trafohuisje aan de Hofstede stond ooit op grond van Gelders Veenendaal. Het tegeltableau aan de zijkant bewijst dat nog. - Martin Brink

BIJZONDER TEGELTABLEAU

Ze waren in beheer van de PGEM, de Provinciale Gelderse Elektriciteits Maatschappij, later Energie Maatschappij. Dat was een nutsbedrijf met als kernactiviteiten de productie, verhandeling en levering van elektriciteit, aardgas en warmte. Op 1 januari 1960 werd die gemeentelijke en provinciale verdeeldheid opgeheven. Dat was de afsluiting van een lange weg waarmee in de jaren twintig al was begonnen. Volledigheidshalve moet ook worden vermeld dat Veenendaal zich ook stukjes van Renswoude en Rhenen toe-eigende, zoals sommigen dat voelden.

Het trafohuisje aan de Hofstede heeft nog een extra element waardoor het zo uniek en beschermwaardig voor Veenendaal is. Aan de rechterzijkant is hoog in de muur een tableau met vier tegels ingemetseld. Samen vormen die een ensemble met bovenaan het woord ‘PROVINCIALE’ en onderaan ‘ELECTRICITEITSWERKEN’. Links en rechts daarvan staat het gestileerde wapen van Gelderland. De letters zijn geel op een zwarte achtergrond.

Dat tableau is gemaakt door het iconische keramische bedrijf Goedewaagen, dat toen in Gouda was gevestigd. Dit model van een tegeltableau werd tussen 1924 en 1940 op de meeste trafohuisjes in de provincie Gelderland aangebracht. Daarvoor was een tableau in gebruik waarbij het originele provinciewapen, een klimmende leeuw op een blauw en geel veld, aan beide zijden stond afgebeeld. Heel sfeervol, maar in 1924 koos men toch voor een wat strakker ontwerp.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Dit tegeltableau is uniek en een van de laatste tastbare herinneringen aan Gelders-Veenendaal. - Martin Brink

KLEINE MONUMENTEN

Peter Doolaard, secretaris van de Werkgroep Monumenten van de Historische Vereniging Oud Veenendaal, vertelt dat er een inventarisatie is gemaakt van zogenoemde kleine monumenten in Veenendaal. Dat kunnen herinneringen zijn uit vervlogen tijden, maar bijvoorbeeld ook een eerste steen van een huis die dreigt te verdwijnen. Verder gaat het om muurankers, gedenkstenen of andere landschapselementen die het waard zijn om te behouden of in ieder geval te beschrijven.

Het zijn dus niet de officieel erkende gemeentelijke of rijksmonumenten. Het gaat vooral om kleinoden die iedereen over het hoofd ziet. In dat verband worden bijvoorbeeld ook de twee zogenoemde Mussertpalen aan de Kerkewijk genoemd. Het is bijzonder dat ze in Veenendaal te vinden zijn, maar tot aan de grenswijziging op 1 januari 1960 behoorden ze toe aan de gemeente Rhenen. Daar, langs de straatweg naar Elst, zijn aan de linkerzijde nog verschillende exemplaren te zien.

Ze zijn onbeschermd en sommige werden ooit door onbekenden wit geschilderd. Dat kleurtje begint inmiddels alweer te vervagen. Ze dateren uit de tijd dat de later beruchte ingenieur Anton Mussert bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht werkte en op deze manier de grens tussen particulier landgoed en provincie wilde aanduiden. 

De twee Veenendaalse paaltjes zijn te vinden bij woningopritten en zijn in de loop der jaren, door ophoging van de omgeving, in de grond verzonken.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

De Mussertpalen aan de Kerkewijk in Veenendaal behoren tot de zogenaamde kleine (onbeschermde) monumenten. Ze liggen verzonken bij woningopritten. - Martin Brink

BESCHERMDE STATUS

Doolaard heeft met enige regelmaat contact met de verantwoordelijken bij de gemeente. Hij levert hun ook regelmatig een geactualiseerde versie van het document ‘kleine monumenten’ in Veenendaal. Die objecten hebben weliswaar geen officiële gemeentelijke monumentenstatus, maar zijn wel bijzonder genoeg om te noteren of op een andere manier vast te leggen.

Over de trafohuisjes in Veenendaal laat hij weten dat een aantal een beschermde status heeft gekregen. Ze zijn dus een gemeentelijk monument. ,,Volgens de ons bekende lijst zijn dat: die nabij Dr. de Visserstraat 36A en die bij de Paulus Potterstraat 24. Ze werden aangewezen bij gemeentelijk besluit van 17 januari 2023.” Doolaard weet niet precies of het bij deze twee is gebleven, want mogelijk zijn er volgens hem al eerder enkele aangewezen.

Via de gemeente Veenendaal wordt bevestigd dat vooralsnog alleen deze twee een beschermde status hebben gekregen. Opmerkelijk genoeg bevinden beide zich in Veenendaal-Zuid, een van de oudste wijken van Veenendaal. Daar zijn de ingrijpende veranderingen al ingezet en die gaan de komende jaren steeds verder.

TWEE SCHOORSTENEN

Het trafohuisje aan de Dr. de Visserstraat werd tegelijk met de inrichting van de wijk neergezet. In de jaren vijftig dus. Het is ook enigszins gebouwd in de stijl van de woningen. Dit beschermde trafohuisje is voorzien van twee witte zijden met vierkante elementen, herkenbaar aan de gleufstrepen die de bouwblokken accentueren. De deur kent aan de bovenzijde dezelfde witgeverfde, speelse elementen. Het gaat om verdiepte strepen die kruislings zijn aangebracht en in het midden samenkomen in een rondje. Een sterke vereenvoudiging van een soort dartbord, zeg maar.

De ingang is voorzien van twee hooggemetselde zijkanten, die alleen dienen om het pand enig aanzien te geven. Zo is de hele wijk opgebouwd: kleine speelse elementen, zoals symmetrisch uitstekende stenen, aangebracht in de snelle laag- en hoogbouw van de jaren vijftig die zo kenmerkend is voor Veenendaal-Zuid.

Het wat naar achteren gelegen trafohuisje aan de Paulus Potterstraat is zelfs nog voorzien van twee ‘schoorstenen’ die dienen voor ventilatie. Die zijn aan weerszijden van het gebouwtje gemaakt, alsof het een woonhuisje is. Dit huisje heeft een vrij lange entree met een tegelpad.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Ook dit exemplaar is een gemeentelijk monument. Gezien aan de Dr. de Visserstraat in zuid. - Martin Brink

UPDATERONDE

De beschermde trafohuisjes in Veenendaal staan overigens niet op het inventarisatierapport van kleine monumenten. Doolaard: ,,Bij de HVOV hanteren we een voorlopige lijst van kleine monumenten. Beschermde trafohuisjes staan daar niet op, want die scharen wij onder de gewone, grote monumenten.”

Heeft de HVOV aandacht voor de andere trafohuisjes? ,,In het algemeen hebben we, voor wat betreft het bestaande bestand, hier wel aandacht voor. Ik herinner me dat we in de laatste aanbeveling voor update van de lijst van gemeentelijke monumenten er één of meer aanbevolen en aangedragen hebben voor opname in de gemeentelijke monumentenlijst. We hebben de afspraak dat we in de loop van de onlangs nieuw aangevangen raadsperiode, dus laten we zeggen ergens in 2027/2028, opnieuw een update-ronde zullen draaien om tot een advies voor een aanvulling van de gemeentelijke monumentenlijst te komen. We zullen dan ook zeker bezien of er trafohuisjes in de aanbeveling moeten worden opgenomen.”

Over wat er met de conceptlijst van kleine monumenten van de HVOV kan gebeuren, wordt nog overleg met de gemeente gevoerd. Doolaard: ,,Vooralsnog hanteren we die lijst intern als HVOV als lijst van aandachtspunten. Daarop staan kleinere objecten op of aan gebouwen die zelf geen monument zijn, zoals gedenkstenen van eerste steenleggingen, ornamenten aan gevels en/of gebouwen et cetera, waarvan we vinden dat ze behouden moeten blijven als ze vrij beschikbaar komen. Onze lijst heeft formeel geen status.”

SITUERING BIJ MONUMENTEN

De werkgroep van Oud Veenendaal is in ieder geval alert op de komende tijd, waarin nieuwe trafohuisjes zullen verschijnen om het elektriciteitsnetwerk uit te breiden. Doolaard: ,,Voor de te verwachten vereiste hausse aan nieuw te stichten hulpgebouwtjes in verband met de vereiste elektra-netwerkverzwaring hebben we onlangs als HVOV Werkgroep Monumenten in het periodieke overleg met de ambtelijke organisatie al aan de bel getrokken. Dit in verband met eventuele situering in de directe omgeving van aangewezen beschermde monumenten. In een volgend overleg zal dit zeker opnieuw een agendapunt zijn.”

Doolaard tot slot over de discussie rond de toekomstige nieuwe huisjes: ,,De landelijke erfgoedvereniging Bond Heemschut heeft voor dit item ook al landelijke aandacht gevraagd. Ook bij andere erfgoedorganisaties groeit er onrust over de vormgeving en materiële uitvoering van de nieuw te bouwen huisjes. Dat zijn overigens niet allemaal trafohuisjes, maar soms hebben ze ook een andere bestemming en namen, zoals onder meer laagspanningsruimte, schakelstation, middenspanningsruimte en dergelijke.”