Werkzaamheden de Hellen: sloop van de natuur of herstel van een uniek gebied?

VEENENDAAL ,,Wat zijn ze hier aan het maken?”, vraagt een fietsende vrouw op de Grebbeweg aan projectleider Maarten van der Valk. Omwonenden zien de natuur in de Hellen vernietigd worden, terwijl Staatsbosbeheer juist de visie heeft om eenmalig een rigoureuze reset uit te voeren om dit unieke stuk natuur te bewaren voor de toekomst.

door Arjan van den Berg

Al een paar weken is het niet meer zo rustig in het stiltegebied. Er zijn shovels aan het werk, het gebied ligt vol met houtafval en grote buizen en het anders zo drassige land lijkt eerder op een archeologische opgravingssite. Aan de andere kant van het Gelders Benedeneind wordt er hard gebouwd om een nieuwe wijk te laten verrijzen en ook dat gaat niet in alle stilte. Toch is het niet de overlast waar omwoners zich zorgen maken.

‘ENORME GATEN’

,,Het is ontzettend jammer dat de Hellen nu doorbroken zijn. Op een paar plekken kijk je nu rechtstreeks op het industriegebied uit. De bomenrijen zijn nu doorbroken door enorme gaten en het gaat maar door en het gaat maar door”, vertelt Gerrit Schinkel, die aan het Gelders Benedeneind woont, ook namens zijn buren.

,,Particulieren moeten tegels wippen en een boompje plaatsen en de gemeente roept om vergroening, maar dat is een druppeltje op de gloeiende plaat met wat hier gebeurt. Dit is verschrikkelijk. Er groeit een plantje en een mosje en dat willen ze bewaren, maar het is een groot raadsel waarom ze honderden bomen omzagen en waarom een organisatie als Staatsbosbeheer in een stiltegebied zoveel bomen sloopt. Wat er nu gebeurt, krijg je de komende tientallen jaren niet meer terug. Dit is ten hemel schreiend. Hoe kun je dit uitleggen aan je kinderen en kleinkinderen?”

PAREL

Dat kun je heel goed uitleggen aan je kinderen en kleinkinderen, als het aan Boswachter Publiek Corien Koreman ligt. ,,Ik denk dat mensen niet beseffen wat voor uniek gebied dit is. Het is een parel in deze provincie. Hier komen soorten vegetatie, insecten en vogels voor die bijna nergens anders voorkomen.” Zeldzame planten als waterdrieblad, moeraskartelblad, wateraardbei en de grote boterbloem en bijzondere vogels als de blauwborst, de rietzanger en de watersnip.

Ik denk dat mensen niet beseffen wat voor uniek gebied dit is. Het is een parel in deze provincie

Die toevoeging ‘Publiek’ betekent dat ze een brug is tussen mens en natuur. ,,Ik zie het als betrokkenheid bij de natuur en snap dat het schrikken is. Het is volkomen begrijpelijk dat mensen vanuit emotie kritisch zijn, want natuur is emotie. We zitten nu in de verbouwing met een woonkamer vol rommel, dat is ook gewoon zo. Maar voor de natuur is het een enorme sprong vooruit.”

IMPACT

Ook projectleider Maarten van der Valk begrijpt de reacties wel. ,,We hebben iedereen geïnformeerd met brieven en bijeenkomsten, maar ik begrijp dat als het zover is, het best confronterend is als we zo rigoureus met shovels bezig zijn in bestaande natuur. De impact van natuurherstel wordt onderschat.”

Al jaren roept de organisatie dat als er niets gebeurt, dit gebied gaat verdwijnen. Dan is het probleem niet een ‘tekort’ aan bomen, maar zou je door de bomen alleen nog maar bos zien en niet meer het trilveengebied dat het nu is. Maar nu ziet de maatschappij het belang er ook van in. Het gebied is zelfs door Europa officieel erkend als bijzonder natuurgebied en heeft de Natura 2000 status gekregen.

TRILVEEN

De hel heeft natuurlijk een negatieve bijklank, maar betekent ook ‘kom’. ,,Het water dat bij de Utrechtse Heuvelrug in de grond dringt, komt hier door de veengronden naar boven. Door het kalkgehalte van dat kwelwater krijg je voedselarme grond en doen zeldzame planten het hier heel goed. Door klimaatverandering is er door langdurige extreme droogte weinig water, dat ook vaak snel wegstroomde naar de Grift. Nu willen we dat kwelwater gecontroleerd vasthouden door stuwtjes te gebruiken”, legt Van der Valk uit.

Vroeger was het gebied in handen van meerdere eigenaren en was het gebied deels landbouwgrond. Ook een reden waarom trilveengebieden zeldzamer worden: elders in het land zijn ze ontgonnen voor de landbouw. Nu die eigenaren zijn uitgekocht en Staatsbosbeheer het hele gebied in beheer heeft, kan er met die ‘buizen’ die de voorbijganger zag liggen, door het hele gebied een stelsel worden aangelegd om het kwelwater langer vast te houden. Ze worden dan ook ‘duikers’ genoemd.

SLIMME DIEREN

De voorbereidingen begonnen vijf jaar geleden. Drie gebieden krijgen een reset: de Achterbergse Hooilanden, Fortuinzicht en de Hellen. Vooral het afschrapen van de bovengrond, het verwijderen van een deel van de spontaan gegroeide struiken en bomen in het moeras en het plaatsen van stuwen staan op het programma. Grote delen van het bos rond de grote natte plas (de Hel) blijven staan, waarbij zoveel mogelijk het zicht van de Grebbeweg op het bedrijventerrein wordt beperkt. Een deel van de landbouwgrond wordt getransformeerd tot trilveen, waar elders in het gebied langs de Grebbeweg weer 1,5 hectare bos bijkomt.

Opzettelijk zijn de werkzaamheden gefaseerd, zodat het broedseizoen onverstoord is gebleven. ,,Overdag trekken de dieren zich terug en ik zal niet ontkennen dat ze zich tijdens het werk nog dieper hebben teruggetrokken, zoals de reeën die hier ook leven. Maar ik geloof dat reeën slimme dieren zijn. Ze weten dat we ’s avonds weer weggaan en dan komen ze ook weer tevoorschijn”, vertelt Koreman. 

Het levende bewijs zijn de hoefafdrukken bij een hek langs de Ketelweg, waarbij ook meteen een bordje staat met gevaar voor drijfzand. Ook daarom is het gebied niet overal toegankelijk. Een uitkijkpost langs de Grebbeweg geeft wel een mooi uitzicht. De reeën laten zich overigens niet tegenhouden door hekken en springen er regelmatig overheen.

Nu zie je een plas water en modder, maar daar moet je doorheen kijken

VOORUITDENKEN

Hoewel de werkzaamheden naar schatting eind dit jaar klaar zullen zijn en je pas volgens voorjaar het gebied in volle bloei kunt zien, is het ook na een paar weken al duidelijk hoe snel de natuur weer op kan bloeien. ,,De natuur herstelt zich hier snel. De libellen vliegen hier al rond en er zijn al veel insecten. Ook daarvoor is dit gebied belangrijk, voor de insectenstand en de bestuiving”, vertelt Van der Valk.

Koreman kijkt uit naar het volgende seizoen als alles in bloei staat. ,,Nu zie je een plas water en modder, maar daar moet je doorheen kijken en vooruitdenken hoe mooi dit gebied weer gaat worden. We moeten hier enorm trots op zijn. Je zult er maar wonen.”