Zoektocht naar passende plek voor eerste steen van oude coöperatie aan het Verlaat

VEENENDAAL Begin maart is, voor wie er niet naast of ertegenover woont, het uit maart 1900 daterende pand De Eendracht aan het Verlaat 33 afgebroken. Ooit was het een fabriekscoöperatie waar tegen een redelijke prijs boodschappen gehaald konden worden. Op het laatst was het in gebruik als restaurant. Nu komt er een zorginstelling. De eerste steen is wel gered. Die was nogal verborgen naast een inrijhek aan de linkerzijkant van het pand ingemetseld. Het is een vrij forse gedenksteen, want alle leden van het voltallige bestuur van de coöperatie plus de commissie van toezicht moesten erop. Het zijn twaalf namen die vooral een puur Veenendaalse achtergrond verraden. Maar waar moet, en vooral kan, die steen straks een plek krijgen? Dat is op dit moment de hamvraag.

door Martin Brink

Het had niet veel gescheeld of die steen lag in gruzelementen. De gemeente was op de hoogte van de sloopwerkzaamheden, maar het was uiteindelijk de attente buurvrouw Atella Boer-Botha die aan de bel trok en de historische vereniging waarschuwde. Aart Aalbers kwam namens de werkgroep Monumenten direct in actie. ,,Ik heb hem met mijn zoon opgehaald. De slopers waren heel vriendelijk en legden hem apart.” Bij de HVOV, de oudheidkundige club, heeft men echter geen ruimte om hem op te slaan, zo werd hem al duidelijk gemaakt. Er is daar ook geen echt geschikte bewaarplaats in de vorm van een bouwfragmentendepot of iets dergelijks. Toch blijft hij bij Oud Veenendaal in beheer.

Voor Peter Doolaard, secretaris van de werkgroep Monumenten, is één ding duidelijk: ,,De steen moet herplaatst worden op een plek die zichtbaar is vanuit de openbare ruimte. Dat is mijns inziens de beste en enige juiste oplossing. Wij vinden dan ook dat deze terug moet in het daar te bouwen nieuwe pand en ook dat de gemeente dit als verplichting zou moeten opleggen via de vergunning voor de nieuwbouw ter plekke. Wij zullen er als HVOV zeker naar streven dat deze opnieuw een waardige plek krijgt in de voorgenomen nieuwbouw ter plaatse en zullen dat bepleiten bij de projectontwikkelaar.” Hij zegt verder dat de gedenksteen al langer in beeld was bij het bestuur van de HVOV en de werkgroep.

(de tekst gaat verder onder de foto)

De Eendracht vlak voor sloop. - Pieter Vane

WALL OF FAME

Doolaard is er geen voorstander van dat de steen aan het museum wordt aangeboden, hoewel hij die beslissing graag overlaat aan het bestuur van de vereniging. ,,Bij opslag in het depot van het Stadsmuseum is deze voor het publiek ook niet meer zichtbaar en dus is dat ook geen optie”, stelt hij. Daar liggen in het depot overigens al verschillende ‘eerste stenen’ of gedenkstenen die ooit een pand in Veenendaal sierden. De meeste zijn nooit buiten de opslag gekomen. Het kleurrijke gedenkplateau van de Nederlandsche Wolindustrie aan de Spoorlaan is wel een zeldzaam voorbeeld dat jarenlang in het toenmalige museum op de Markt te zien was.

Voorlopig laat Aart hem dus in zijn garage liggen. ,,De gedenksteen krijgt nog een verfje zodat de letters beter zichtbaar worden en we gaan proberen of hij in de nieuwbouw herplaatst kan worden. We gaan daarom een brief schrijven naar de bouwer om hem in te passen in de voorgevel van het nieuwe gebouw. Eens kijken wat mogelijk is.” En als dat niet lukt? Dan weet Aart het ook niet zo snel. ,,Misschien is iets als een soort Wall of Fame op Gedenkpark De Oude Begraafplaats een idee. Het gaat er uiteindelijk om dat iedereen hem kan zien.”

Maar wat was De Eendracht? Daar is nooit een afgerond verhaal over gemaakt. Na enig onderzoek blijkt dat het als tegenhanger van broodbakkerij en fabriekscoöperatie De Volharding van de VSW-fabriek is opgericht. Die zat aan de Zandstraat. De Eendracht was vooral bedoeld voor werknemers van de Scheepjeswolfabriek, de Woudenberger (later de Frisia aan de Kerkewijk) en de schuin tegenovergelegen Hollandia Wol- en Kousenfabriek. Wie er niet werkte, kon wel lid worden van de coöperatieve vereniging.

Men stond dan als ‘klant’ ingeschreven. Deelname met vrijwel alle rechten was mogelijk, maar niet het bijwonen van en stemmen op de jaarlijkse ledenvergadering. Net als De Volharding had De Eendracht een bestuur en een commissie van toezicht. Het doel was om kruidenierswaren en andere artikelen in te kopen om die vervolgens zo voordelig mogelijk aan de leden door te verkopen. Bij De Volharding stond bijvoorbeeld een grote molen waarin koffiebonen werden gemalen. Die werd bediend door een oud-werknemer van de VSW die door een fabrieksongeval een arm miste, maar op deze wijze nog kon meedoen aan het arbeidsproces. Koffie zal ongetwijfeld ook in het assortiment van De Eendracht een belangrijk onderdeel zijn geweest.

KOLENHANDEL

Aan beide coöperaties was ook een broodbakkerij verbonden, met een ‘bakkersbaas’ en enkele knechten. Die gingen rond een uur of drie ’s middags bij leden en klanten langs om hun broodproducten aan de man te brengen. Aan het hoofd van het bedrijf stond een winkelhouder. De eerste hield het na drie jaar blijkbaar al voor gezien, want in juni 1903 worden in een advertentie sollicitanten voor die functie opgeroepen.

Er worden tien gulden als wekelijkse beloning en een vrije woning in het vooruitzicht gesteld. Deze winkelchef had doorgaans drie bedienden. Verder was aan beide zaken ook een steenkolenhandel verbonden. Daar kreeg men een ‘goede maat’. Een mud ‘gruis’ van de coöperatiewinkel scheelde namelijk vaak een bak of anderhalf met dat van de ‘gruisboeren’. Dan was er ook nog een regeling waarbij het bestede bedrag nauwkeurig werd genoteerd, in de winkel maar ook op aan de klant verstrekte bonnen. Tweemaal per week telde het bestuur de bonnen. Ook was er in de eerste decennia van de vorige eeuw een vorm van winstdeling in de vorm van ‘percentegeld’.

Bij De Eendracht vond die eindafrekening in juli plaats. De gemaakte winst werd berekend, een ledenvergadering uitgeschreven, aftredende of nieuwe bestuursleden konden worden gekozen en als klap op de vuurpijl werd medegedeeld hoeveel procent er kon worden uitgekeerd. Meestal draaide dat om vijftien tot zeventien procent. Naargelang men in het afgelopen boekjaar guldens had besteed in de winkel, ontving men als bonus in centen het vastgestelde percentage over dat bedrag. Voor de Veenendaalse huisvrouw in die dagen ongetwijfeld een welkome aanvulling op het karige huishoudgeld!

Dat de kleine Veenendaalse neringdoenden niet blij geweest zullen zijn met deze goedkope fabriekswinkels, laat zich raden. De Eendracht bleek een groot succes. Verschillende malen werd het pand uitgebreid en verbouwd. Dat er behoorlijk wat geld moet zijn omgegaan, blijkt wel uit een politiebericht uit 1936. Via een tuimelraam kwam een onbekende het pand binnen. Er werd uit een van de twee kassa’s een geldbedrag van maar liefst zevenhonderd gulden buitgemaakt. Die kon eenvoudig worden geopend door twee cijfers in te toetsen, wat doet vermoeden dat het om een bekende moet zijn gegaan. Wanneer coöperatie De Eendracht precies is opgeheven, is nog niet achterhaald, maar na de oorlog zijn er geen activiteiten meer waargenomen. Een punt van onderzoek is ook hoe de fabriekswinkels zich konden handhaven tijdens de vele stakingen aan het begin van de vorige eeuw.

(de tekst gaat verder onder de foto)

Aan deze zijde van het pand was de eerste steen wat verscholen ingemetseld. - Pieter Vane

ROL KEES LOCHTENBERG

Het pand is weliswaar, naar Veenendaalse begrippen, behoorlijk oud, maar stond niet op een monumentenlijst. Sterker: in het boekje met een inventarisatie van mogelijke monumenten in Veenendaal, daterend uit 1992, wordt het totaal niet genoemd. ,,Het was geen monument omdat er te veel aan veranderd was”, vermoedt Aalbers.

Peter Doolaard: ,,Het pand had geen monumentale status omdat het daarvoor ook nooit is voorgedragen. Mogelijk heeft het ooit op een ‘advieslijst’ gestaan, maar dat is mij niet actueel bekend. Het pand stond bij ons in de belangstelling door de aanwezige steen in de linkerzijgevel, als een van de wat wij ‘kleine monumenten’ noemen, waarover we met de gemeente in overleg zijn om tot een beschermingsregeling hiervoor te komen. Dat heeft tot heden nog niet geleid tot het beoogde eindresultaat.”

In de afgelopen decennia heeft Verlaat 33 verschillende functies gehad. Ooit zat hier een stroopwafelfabriek en jaren later de kringloop- en restantenwinkel ‘De Hele Mik-Mak’. Nog weer later werd het dankzij bemiddeling van vastgoedondernemer en bekend raadslid Kees Lochtenberg de tijdelijke locatie van Apotheek Zwaaiplein. Hij weet nog wel hoe dat achter de schermen werd geregeld. ,,De burgemeester belde mij op: we kunnen niet beginnen met het plan Brouwerspoort omdat de apotheek niet weg wil. Heb jij een oplossing? De eis is dat ze wel vijftien parkeerplaatsen moeten hebben.”

Die apotheek zat toen op het Zwaaiplein, vandaar de naam, vooraan het braakliggende terrein waar zelfbenoemd parkeerwachter Arie van Hensbergen vrijwel dagelijks te vinden was. Hij zorgde ervoor dat auto’s er fatsoenlijk parkeerden. Bij terugkeer van de eigenaar hoopte hij op een kleine donatie die hij bestemde voor zijn werk voor Israël.

De apotheek zat er als laatste ‘obstakel’ voordat daadwerkelijk met plan Brouwerspoort kon worden begonnen. Maar Lochtenberg wist wel een oplossing. Hij had net dit pand verworven. ,,Ze kunnen daarnaartoe verhuizen, zei ik tegen de burgemeester.” Het aantal parkeerplaatsen was net iets te weinig, maar burgemeester Ties Elzenga had wel een panklaar antwoord: ,,Die maken we wel even.” Zo ging dat toen. Kees Lochtenberg is dus in feite degene die de bouw van het omvangrijke gebiedscomplex, dat in september 2025 werd voltooid, mogelijk heeft gemaakt.

Lochtenberg verkocht het uiteindelijk aan een ondernemer die er een zogenaamd wereldrestaurant van maakte onder de naam Reyna Be. Daarna werd het een bistro- en loungebar. Toen de ondernemer zich terugtrok en verderging in Amersfoort, bleef het pand heel lang leegstaan en raakte het steeds verder verloederd.

Overigens is de naam De Eendracht niet helemaal verdwenen uit Veenendaal. De nu bestaande zijstraat van de Vijgendam, achter het pand om, heeft deze naam gekregen.