Boek ‘Cunera en het geheim van de toren’ biedt nieuwe inzichten op oude legende

RHENEN Eigenlijk zou het boek ‘Cunera en het geheim van de toren’ begin september worden gepresenteerd, maar schrijfster Joke Honders uit Lienden besloot het een paar weken te vervroegen omdat de aankondiging reeds in een historisch tijdschrift had gestaan. Mensen wilde het vervolgens direct aanschaffen. Daarom kon Honders begin augustus het eerste exemplaar overhandigen aan de bekende Rhenenaar Willem van Ommeren (85), in zijn hoedanigheid als voorzitter van de stichting Vrienden van de Cunerakerk. Dat gebeurde in de schaduw van de kerk, het middeleeuwse monument waar alles om draait en waarmee de studie van Joke in feite begon. Beiden kennen elkaar ook goed van brede geschiedkundige studies en van besturen van historische kringen. 

door Martin Brink

In Rhenen wordt onder historici flink geklaagd dat er nog zo weinig boeken over de gemeente verschijnen. In de jaren tachtig en negentig was het schering en inslag, al dan niet gericht op een breed publiek. Maar in de laatste tien jaar is het angstig stil op het uitgeeffront. Want waar blijven de (deels op oral history gebaseerde) boeken over bijvoorbeeld de verdwenen Waalbuurt en Vreewijk in Rhenen? Of is dat allemaal te ‘petite-petite’, zoals een vooraanstaande Rhenense historicus nog kort voor zijn overlijden iets dergelijks noemde? ,,Er zijn geen schrijvers en onderzoekers meer,” beklaagde zich kortgeleden een lid van een beoordelingscommissie die de uitgifte van plaatselijke historische boeken binnen een publicatiestichting coördineerde.

En dat terwijl er in Rhenen een belangrijk fonds voor onder meer dit doel ter beschikking staat. De ‘Stichting het Voormalig Gast- en Weeshuis’ heeft er namelijk vele jaren voor gezorgd dat door hun belangrijke financiële injectie mooie, niet zelden voor een groot publiek toegankelijke, uitgaven over de stad konden verschijnen. Daar is een boekenkast mee te vullen. Kijk maar eens bij Kringloop Cunera aan de Herenstraat. Maar in de laatste jaren komen er bitter weinig plaatselijke uitgaven bij.

LEGENDE VAN CUNERA

Al ruim vijftien jaar doet Joke Honders (75) uit Lienden onderzoek naar de legende van Cunera, de herkomst ervan en de betekenis en uitleg van het verhaal in de huidige tijd. Dat heeft alles te maken met haar niet aflatende belangstelling voor de tijd rond de middeleeuwen en de tijd ervoor waarin sagen en legenden de basis vormen voor verdergaande verhalen. Kijk alleen al naar de vertelling van de ‘Juffer van Grunsfoort’ in Renkum die haar oorsprong vindt in oude Duitse sagen.

(de tekst gaat verder onder de foto)

Joke Honders in de bibliotheek van de Historische Kring Kesteren & Omstreken in Museum Baron van Brakell in Ommeren. Daar kon ze in alle rust onderzoek doen. - Martin Brink

In feite is het nieuwe boek van Honders een puur Rhenens boek, al is de omslag met de titel wat misleidend. Het boek is feitelijk de weerslag van onderzoeken die voor een groot deel zijn gebaseerd op bevindingen die ze regelmatig deelt op haar website nieuwevisies.nl ,,Daar kan ik helaas nu niets meer aan veranderen omdat ik vergeten ben om het te updaten”, vertelt ze, rustig zittend op het terras van ‘haar’ streekmuseum Baron van Brakell in Ommeren. Honders is secretaris van het Arend Datema Instituut, dat weer is ondergebracht in dit museum. Reageren op de verhalen op haar website kan ook alleen via secretaris@arenddatemainstituut.nl Deze stichting geeft onder meer streekgebonden boeken uit, en is ook verantwoordelijk voor de uitgave van dit nieuwe boek. Hoewel de schrijfster ook voor eigen financiële inbreng heeft moeten zorgen. De eerste oplage heeft men voorzichtig gehouden; er zijn slechts 150 stuks van geprint. De gebonden studie is gevat in een harde omslag en telt 128 pagina’s op ongebruikelijk dik papier. Door de eigen uitgave kon de prijs ook vriendelijk worden gehouden.

SPANNEND JONGENSBOEK

‘Cunera en het geheim van de toren’ heeft niet alleen een ‘Reis door de nacht’ (Anne de Vries)-achtige titel maar het oogt ook nog eens als een spannend jongensboek met een fictief verhaal. De omslag toont namelijk een koning (Radboud) die een meisje (Cunera) onder zijn mantel verbergt. Op de achtergrond zien we de Cuneratoren en een aantal moderne huizen van de benedenstad. Het doet een beetje denken aan de latere omslagen van bekende jeugdboeken als ‘Fulco de minstreel’ van C. Joh. Kievit en ‘Kruistocht in spijkerbroek’ van Thea Beckman. De enige overeenkomst met het nieuwe Cuneraboek is dat ze allemaal in de vroege middeleeuwen afspelen. De omslag heeft ze via ChatGPT kunnen maken. ,,Gewoon een kwestie van trefwoorden invullen en dan krijg je dit resultaat.”

(de tekst gaat verder onder de foto)

De omslag van het boek werd met hulp van ‘kunstmatige intelligentie’ gemaakt. - Martin Brink

Nadenkend over de conclusie van de interviewer zegt Honders: ,,Misschien had ik er inderdaad wel een ondertitel bij kunnen zetten. Iets van ‘Nieuwe inzichten op een oude legende.’ Bij lezingen zal ik daar zeker aan denken.” Dat misleiding snel in de hand is gewerkt, merkte ze onlangs nog. ,,Ik liet aan een organisatie waarvan ik dacht dat die wel belangstelling zou hebben, de titel weten. Ik kreeg als antwoord: ‘Onze toren kent geen geheimen’. En dat was het. Die heeft er dus helemaal niets van begrepen…”

Het is beslist geen verzonnen verhaal; het is non-fictie gebaseerd op onderzoek met, dat kan bijna niet anders met studies waarin geschreven bronnen ontbreken, ook veel aannames. Daarover zegt ze verder: ,,Ik wilde niet de legende herhalen. Uiteraard heb ik de herdruk uit 1988 van het oude boek uit 1515 bij de hand gehad maar ik kom tot de conclusie dat het bekende verhaal uit meerdere versies is samengesteld. Ook gaat het om meerdere Cunera’s.”

Een uitgebreid bronnenapparaat tekent haar gedrevenheid en interesse in het onderwerp. Hoe is het allemaal begonnen? ,,Veertien jaar geleden werd ik getipt om de beelden van de Cuneratoren eens nader te onderzoeken. Ik zat op een forum over middeleeuwse geschiedenis en van daaruit werd ik daar op gewezen.” Joke Honders onderzocht ze en trachtte er een soort van schaduwklok van te maken. Uiteindelijk werd het een getekende voorstelling van een zodiac, die ook achterin haar boek is opgenomen.

TWEE DELEN

Het boek bestaat uit twee afzonderlijke delen: in het eerste deel wordt de lezer meegenomen in het leven van Cunera. Haar legende, die volgens Honders, lijkt te zijn ontstaan uit een wirwar van uiteenlopende verhalen, wordt daarin laag voor laag afgepeld. Elk hoofdstuk fungeert als een voorzichtig losgetrokken draadje, waardoor de verstrengelde geschiedenis stukje bij beetje voor de lezer inzichtelijk wordt gemaakt. Eén van de onderdelen van de eerste hoofdstukken gaat over de Cunerakapel die volgens de schrijfster heeft gestaan nabij het Egelmeer bij Veenendaal. Daarlangs zou ook de Cuneraroute hebben gelopen. Op de plek waar Cunera werd gedood, verrees een kapel. Joke Honders vraagt zich af waar dat kan zijn geweest. ,,Een gangbare theorie is de Cuneraheuvel in Rhenen. Maar archeologisch onderzoek aldaar heeft nooit iets opgeleverd. De tweede theorie kwam veel later toen de toenmalige eigenaar van kasteel Prattenburg rond 1840 opperde dat de moord op Cunera op zijn grondgebied had plaatsgevonden en dat op die plek een kapel werd gebouwd.”

(de tekst gaat verder onder de foto)

Ook het Egelmeer nabij Veenendaal wordt gelieerd aan de legende van Cunera, beter gezegd de Cuneraroute. - Joke Honders

Zij meent dat kasteelheer Van Asch van Wijk best gelijk kon hebben. ,,Mede op basis van een vermelding op een oude kaart. De plaats waar nu het huidige kasteel staat wordt niet bedoeld, maar een plek dieper het bos in.” De schrijfster doelt daarbij op de welbekende gedetailleerde kaart van landmeter Justus van Broeckhuijsen uit 1705 waarop een kapel staat ingetekend. Nog altijd komen op deze plek, aan het begin van de Slaperdijk, vier verschillende paden samen.

Een sappig detail is dat de omstreden paragnost Jelle Veeman midden jaren tachtig verschillende plekken in Nederland bezocht met een diepere, vaak donkere, betekenis. In zijn in 1986 uitgekomen boek ’12 Magische plaatsen in Nederland’ komen die plekken tot ‘leven’. Ook bezoekt hij de bossen van Prattenburg. ,,Hier is iets héél ergs gebeurd!”, zo krijgt hij, staand op het oude landgoed, door. Daarbij doelde hij op de moord op Cunera. Velen deden dit in latere jaren af als ‘baarlijke nonsens’, maar met de theorieën van nu… 

VERBORGEN KENNIS

Het tweede deel voert de lezer omhoog, de toren in. Daar ontvouwen zich bijzondere elementen die niet alleen architectonisch, maar ook symbolisch van grote betekenis lijken. De heiligenbeelden, die halverwege rondom de toren zijn te vinden, vormen voor de schrijfster een raadselachtige routewijzer. Het merkwaardige kamertje en zelfs het aantal treden van de trap naar boven lijken volgens haar ,,te fluisteren over verborgen kennis van bouwmeesters die hun geheimen slechts met ingewijden deelden.” In haar boek wordt deze stille symboliek vanuit een persoonlijke en onderzoekende blik uit de doeken gedaan.

‘Cunera en het geheim van de toren’ is voor 18 euro te koop bij de Bruna in Rhenen, het Stadsmuseum Rhenen, Museum Baron van Brakell in Ommeren en bij de Primera in Lienden. Het boek telt meer dan honderd illustraties en is aantrekkelijk eigentijds vormgegeven.