Publicatie over wederopbouw in Rhenen: ‘Mensen wonen in bijzondere monumentale setting’

RHENEN Rhenenaar Toine Maas is min of meer de hoeder van de kenmerkende Delftse School in zijn woonplaats. Om dat alles meer inzichtelijk te maken, verschijnt op zaterdag 13 september, bij de feestelijke opening van Open Monumentendag in de Cunerakerk van Rhenen, een handzaam en zeer toegankelijk boek.

door Martin Brink

,,Mensen beseffen vaak niet dat ze in een monumentaal gebied wonen. Je ziet het vaak ook niet meer.” Het centrum van Rhenen is een schoolvoorbeeld daarvan en dat heeft alles te maken met de beschietingen in 1940 en 1944. Tweederde van Rhenens centrum werd verwoest. De wederopbouw gebeurde in fases en kon pas in 1951 worden afgerond met het poortgebouw tussen de Frederik van de Paltshof en de Kerkstraat. Een jaar ervoor werd het opvallende Torenhuisje aan de Koningshof opgeleverd.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Toine Maas toont de plattegrond in het boek waarop verschillende wederopbouwfasen is te herkennen. - Martin Brink

Toine Maas is één van de twee auteurs van het boek. Hij kan er enthousiast over vertellen. Sinds hij in Rhenen neerstreek is hij van de stad gaan houden en bestudeerde er de historie. Zo was hij in 2014 hoofdauteur van een publicatie over de stadsmuren van Rhenen. Zelfs dié werken nog door in de totstandkoming van de Delftse school in Rhenen. Die stroming in de architectuur heeft zijn volle aandacht. ,,Je moet het zien: al die details die getuigen van een knusse, wat landelijke stijl. Ook dat speelse in het metselwerk en in de ambachtelijke bouwkunst. Als je bewoners daar op wijst, dan zien ze het ook. Dat heb ik nooit eerder zo bekeken, is dan hun antwoord.”

Je moet het zien: al die details die getuigen van een knusse, wat landelijke stijl

ERFGOEDVISIE

Maas erkent ook dat het een intensieve en dus vrij dure bouwwijze was. In de huidige tijd is daar geen plaats meer voor. Hoogste tijd dus voor een handzame publicatie. Uitgeverij Matrijs, waar Toine Maas uitvoerder van is, en de Stichting Publicaties Oud Rhenen, verzorgen deze publieke uitgave. ,,Met hulp van de gemeente”, zegt Maas erbij. En niet onbelangrijk: de Erfgoedvisie Rhenen 2023 lag daaraan ten grondslag.

,,Hierin is vastgelegd wat Rhenen kenmerkt en zich op moet focussen. Dat was het stadsgezicht met haar wederopbouwarchitectuur. Dat moet echt meer bekendheid krijgen. Want meer bekendheid betekent ook meer nadenken over hoe je ermee omgaat.” Als lid van de Monumentencommissie pleit hij hier al jaren voor. Maar na 13 september legt hij die functie na zestien jaar neer. Dan is het tijd voor andere uitdagingen.

(de tekst gaat onder de foto verder)

In het Poortgebouw aan de Frederik van de Paltshof zijn nog allerlei speelse kenmerken te ontdekken. - Martin Brink

Wie door het centrum loopt ziet met de nodige uitleg erbij allerlei details. Bijvoorbeeld het kleine balkonnetje dat in de oude brandweerkazerne aan de Kerkstraat is gerealiseerd? ,,Dat was bedoeld voor de brandweercommandant om vanaf die hoogte de mensen toe te spreken”, weet Maas. Maar of dat vaak gebeurde, dat laat zich raden. Hij wijst ook op gevels van twee panden aan de Herenstraat, op de hoek van de Koningstraat. ,,In deze gevels staat het jaartal 1941. Bij één woning is de originele gevelsteen uit 1500 gebruikt.”

WEG VAN DE WEDEROPBOUW

Hoe is die Delftse School in Rhenen tot stand gekomen? Niet alleen in Rhenen, maar ook in Arnhem, Oosterbeek, Renkum en Wageningen. De Weg van de Wederopbouw wordt deze lijn ook wel eens genoemd.

In de meidagen van 1940 werd de binnenstad van Rhenen door beschietingen vanaf Wageningen voor een groot deel verwoest. Omdat de Duitsers wisten dat er Nederlandse reservetroepen klaarstonden, werd met opzet de doorgaande weg bewerkt zodat die onbegaanbaar zou worden.

Sommige panden ‘overleefden’ de inslagen omdat ze net in een bocht of net langs het geplande schootsveld stonden, zoals het oude postkantoor. Zo werd niet alleen de Grebbeberg een toeristische ‘trekpleister’ maar trok ook de verwoeste binnenstad tal van dagjesmensen uit het hele land.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Toine Maas wijst de bijzondere bouwstijl aan de noordzijde van het Kerkplein aan waar veel kenmerken van de Delftse School samenkomen. - Martin Brink

Meteen werd de opbouw van het gebied ingezet. Er werden plannen gemaakt, zelfs voor een rondweg om Rhenen om daarmee het centrum te ontlasten. Die zou er nooit komen. Wat wel kwam was een meer centraal plein door een weg om te leggen. Zo werd de Frederik van de Paltshof vergroot.

Na allerlei plannen werd gekozen voor de ideeën van de later genoemde Delftse School waarvan architect Granpré Molière, hoogleraar aan de technische school in Delft, de bedenker was. Hij koos voor een wat robuuste, volgens sommigen wat lompe, uitstraling. Het was wel kenmerkend: gebruik van natuurlijke materialen, grote schoorstenen, een landelijke uitstraling, opvallende dakkapellen, luiken die niet echt blijken te zijn, bovenlichten die weer verwijzen naar de verrijzenis. ,,Je moest je er in thuis voelen, ook in warmte”, zegt Maas. In de zomer van 1942 kondigde de bezetter een bouwstop af omdat het materiaal voor oorlogsdoeleinden gebruikt moest worden.

Eind 1944 trof het ongeluk Rhenen opnieuw. Het werd weer frontstad. Toen waren het de beschietingen vanaf de reeds bevrijde overkant van de Rijn, maar ook de beschieting op de Cunerakerk op 24 april 1945 toen die werd bestookt door Franse Spitfires. ,,De toren werd door Duitsers gebruikt als uitkijktoren.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

De zuidwand van de Herenstraat in de steigers met links het pand van Bos Brillen. - FOTO Nationaal Archief, Den Haag

Wat volgde was de tweede wederopbouwperiode. In het nieuwe boek is een duidelijk kaartje opgenomen waarbij de wederopbouw tussen 1940 en 1944 en die van 1945 en later is te zien. Opvallend is dat die laatste vooral de Rijnkant van de stad betreft. De eerste periode gaat met name over het middendeel van de stad.

STADSMUREN ‘NEP’?

En dan over de stadsmuren aan het begin van dit verhaal. ,,De burgemeester zat ineens in een stad die verwoest was. Er waren zeker een miljoen middeleeuwse stenen voorhanden. Hij besloot om de oude stadsmuren weer op te laten bouwen met die stenen die klaarlagen. Arbeiders waren genoeg beschikbaar: zo hield je ze aan het werk en konden ze niet ingezet worden voor diensten voor de Duitsers.” Zijn het daarmee nep-stadsmuren? Niet helemaal, maar wel met enige restricties.

Het boek wordt zaterdag 13 september om 10.00 uur gepresenteerd in de Cunerakerk. Bijna tweehonderd bewoners van de Delftse School-panden hebben een uitnodiging gekregen. Zij kunnen het boek tegen een gereduceerd tarief aanschaffen. Voor anderen is het bij de bekende verkooppunten voor 12,95 euro verkrijgbaar.

Na de presentatie is er om het uur een excursie door de binnenstad waarbij men met eigen ogen kan zien hoe de bouwmeesters Rhenen op bijzondere wijze op de kaart hebben gezet.