Gelderse Vallei was lang twistgebied over waterbeheersing

VEENENDAAL Wie aan een (school)atlas denkt, denkt in eerste instantie aan een verzameling plaatjes van een gebied waarop dorpen, steden en wegen duidelijk op te zien zijn. Zo was het vroeger, maar tegenwoordig is een atlas zoveel meer. Dat geldt in bijzondere mate voor het boek ‘Atlas van de Veluwe’.

door Martin Brink

Het is een lijvig boekwerk van de Edese geograaf en ruraal socioloog Tjirk van der Ziel die ruim twee jaar werkte aan deze publicatie. Het bevat een complete beschrijving van het landschap van de Veluwe, van vroeger tijden tot aan de huidige tijd. Hij verluchtigde het met bijzondere illustraties. Uitgeverij Wbooks verpakte het in een aantrekkelijke uitgave.

De Veluwe. Is dat niet het gebied ver boven Apeldoorn tot aan de Nederrijn nabij Renkum? Dat is deels waar maar feit is ook dat de Veluwe, een voormalig kwartier en landdrostambt van het hertogdom Gelre met een grootte van ongeveer duizend vierkante kilometers, geen duidelijk gedefinieerde vaste grenzen kent. Wel dat het nog steeds het grootste aaneengesloten natuurgebied in Nederland is. Daar is al ontzettend veel over geschreven. Lyrisch maar ook feitelijk, vaak over het landschap en haar bewoners. Recent nog via de Wageningse uitgeverij Blauwdruk in de landschapsbiografie ‘De Veluwe’ die eind dit jaar herdrukt wordt. Wbooks maakte er een andere publiekstoegankelijke uitgave van, met weer nieuwe invalshoeken.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Hoogtekaart van de Vallei. Veenendaal en Ede middenin. Bij overstromingen dus natte voeten. - Atlas van de Veluwe/Michael van der Valk

SAMENHANGEND GEBIED

Van der Ziel toont aan dat de Veluwe in feite één groot, samenhangend gebied is tussen de IJssel, de Nederrijn, de grens met Utrecht en de kust van de voormalige Zuiderzee, nu het Veluwemeer. Daardoor kent de Veluwe zeer gevarieerde natuur- en cultuurlandschappen en van oudsher een gebied is waar toeristen zich thuis voelen en waar rijke mensen (vaak uit het westen) zich in twintigste eeuw graag in mooie landhuizen vestigden.

In deze publicatie gaat het om meer dan de (lofzang op) uitgestrekte bossen, heidevelden en zandverstuivingen; ook de randen horen erbij, zoals de Gelderse Vallei, waarbij hij qua kaartmateriaal in belangrijke mate kon terugvallen op de vroege en baanbrekende publicatie ‘De Gelderse Vallei. Geschiedenis in oude kaarten’ van Rhenenaar Henk Deijs uit 1988. Tjirk van der Ziel zegt over zijn publicatie: ,,Tegenwoordig ondervinden we steeds meer de gevolgen van klimaatverandering. We herinneren ons nog allemaal de zeer droge zomer van 2018, terwijl 2023 en dit jaar juist grotendeels kletsnat waren. Daardoor wordt de natuur kwetsbaar. Maar ook in het verleden kende de Veluwe perioden met bijzondere weersomstandigheden. De aanwezigheid van helder stromend water was daarbij altijd cruciaal, wat zorgde voor veel bedrijvigheid maar ook aanleiding gaf tot conflicten. In dit boek ga ik na wat water betekende voor de Veluwenaren in vroeger tijden.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

De Grebbeberg bij Rhenen heeft eeuwenlang een vrijwel kale top gehad, met heide en eikenhakhout. Nu niet meer voor te stellen. Tekening uit 1750 van Jan de Beijer. - Atlas van de Veluwe/Jan de Beijer

VISUALISATIES

Speciaal voor het boek zijn grafische visualisaties gemaakt over het ontstaan van de stuwwallen, aangevuld met hoogtekaarten die veranderingen in het landschap op een vernieuwende en zeer gedetailleerde manier laten zien.Tjirk van der Ziel: ,,Zowel historische kaarten als beelden over de toekomst worden in een bijbehorende podcast op bijzondere plekken met verhalen van lokale bewoners toegelicht.”

Hij beschrijft de stuwwallen, de Veluwezoom, de kuststrook, heidevelden, oude bossen, parken maar ook het grensgebied: de Gelderse Vallei, vanouds een twistgebied tussen de Geldersen en de Stichtenaren waarbij de geschillen vooral over waterbeheersing handelde. ,,Ruzies rond water groeiden in het zuidelijk deel van de vallei tot nog grotere proporties uit. Daar liggen de Veluwse en Utrechtse stuwwallen dichter bij elkaar, met in het midden een opbollend veenkussen. Een enorme spons met riet en wilgen, een opvangbak van regen, beken en kwel. Hopeloos nat dus”, verklaart biograaf Van der Ziel. 

De inwoners graven dan tal van slootjes. Het helpt. Wageningers die toen op de berg woonden dalen af naar de voet, dicht bij de rivier. Zo ontstaat daar een strategisch gelegen (handels)stad. Ook de Utrechters komen op dat idee. Een dijk lijkt een oplossing maar die breekt zevenmaal door. Zo gaat het lang door totdat een Slaperdijk enig soelaas biedt. Leuk voor de Stichtenaren maar niet voor de Geldersen die met het water blijven zitten.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De Gelderse Vallei vanaf de Utrechtse Heuvelrug tussen de Rijn en de Zuiderzee met de blik op de Veluwe. Getekend door landmeter Justus van Broeckhuijsen, 1712. - Atlas van de Veluwe

COMPROMIS

In 1714 komt er een compromis: de Slaperdijk krijgt drie doorgangen, als noodsluizen. Het opmeten en verdelen van veen leidt ook tot conflicten, soms met geweld. Een nieuwe (hoog)veenkolonie komt midden op de grens te liggen: het Gelderse en Stichtse Veenendaal, een doorsneden dorp. Pas diep in de twintigste eeuw zetten beide kampen een punt achter de twisten: er wordt een valleikanaal gegraven dat de provinciegrens wordt. De bewoners maken er het beste van: het veen wordt wei- en bouwland. Later komt de tabak op, met duizenden telers rond Wageningen, Nijkerk en Amersfoort. Ook de imkerij had een zekere betekenis. Pas in 2014 klinkt het besef door om het monotone grasland terug te brengen naar de rijkdom van vroeger. Dan wordt gestart met het project Binnenveldse Hooilanden, een gebied van 280 hectare waar Veluws kwelwater voor een vruchtbare voedingsbodem zorgt, met bijzondere planten en een grote variatie aan insecten en vogels.

De gebonden uitgave is voor 29,95 euro verkrijgbaar in de boekhandel.

Tabaksteelt rond Amerongen door Jacobus Nicolaas Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, 1873. - Atlas van de Veluwe