Rhenenaar Philip van Dael duikt in historie familie Van Leefdael en maakt er een boek over

RHENEN Een directe familieband is er zeker niet maar in vrouwelijke lijn, heel ver terug, zijn er toch verbanden tussen de families Van Dael en Van Leefdael. Die laatste was ooit een invloedrijke familie in het Rhenense. Een familie die puissant rijk was, dat ook, waarbij een telg in een zeer grijs verleden, in 1483 om precies te zijn, geld beschikbaar stelde waardoor de stad zich vrij kon kopen van de bezettende macht. Rhenenaar Philip van Dael raakte in de ban van de familie Van Leefdael. Hij maakte er in een oplage van honderd stuks een boek over dat hij in eigen beheer uitgaf.

door Martin Brink

Philip werkte ooit in het bankwezen en kwam zodoende in het begin van de jaren tachtig vanuit Utrecht naar Rhenen en ging wonen in het oude hartcentrum. Hij heeft de stad én haar imposante geschiedenis omarmd. Hij schreef er verschillende malen over in het verenigingsblad van Oud Rhenen.

Philip is een uiterst punctuele man. Voordat er iets op papier komt, moet het goed zijn uitgezocht. ,,Het liefst wil ik de originele stukken bekijken. Want er wordt zoveel van elkaar overgeschreven! In deze tijd met internet gaat dat nog veel sneller”, zegt hij. Nu hij al een paar jaar met pensioen is, heeft hij meer tijd om zijn hobby op te pakken. ,,Ik zit veel achter het scherm”, bekent hij.

SPANNENDE ZOEKTOCHT

Het navorsen van stukken over de familie Van Leefdael gaat maar door. Het onderzoek lijkt oneindig. Toch heeft hij onlangs een boek over deze invloedrijke familie gepresenteerd, één waarin vooral de Rhenense periode tussen 1450 en 1525 centraal staat.

Het is een studie in 144 pagina’s, vol met verhalen, anekdotes, interpretaties en verwijzingen zodat een onderzoeker er veel in terug zal vinden. Het kan ook gezien worden als één lange en spannende zoektocht naar de wortels van Rhenen in samenhang met de Van Leefdaels.

Het moge hierbij duidelijk zijn: het voor velen niet te lezen middelnederlands beheerst hij in hoge mate. ,,Al kan ik zeker niet elk woord ontcijferen. Dan wordt het zelfs voor mij nog puzzelen.”

Aan de studie wilde hij geen concessies doen. Hij bood het aan bij twee genealogische verenigingen. ,,Het verhaal was te lang om te publiceren. Ik zou het moeten inkorten maar dat wilde ik niet.” En dus bleef er maar één ding over: een uitgave in eigen beheer. Die is er nu, onder de titel ‘Van Leefdael. Fake of Fortune?’

(de tekst gaat onder de foto verder)

De legendarische en overactieve Rhenen-onderzoeker Joop Mom, hier in 1993, van wie Philip van Dael veel heeft geleerd en waar het in feite allemaal mee begon... - Coll. Martin Brink/Foto Jan van den Brink

Hoe is dat allemaal zo gekomen? ,,Ik doe al heel lang genealogisch onderzoek naar mijn familie. Mijn broer kwam er niet mee verder en het was mijn uitdaging om dat voort te zetten.” Dat lukte. Onderzoek naar het rijke Rhenense verleden werd ook aangewakkerd door een bijzondere Rhenenaar: Joop Mom (1942-2002). ,,Ik kwam te wonen aan de Torenstraat en we hoorden op een goed moment allerlei werkzaamheden in de tuin aan de overkant waar tandarts Van der Spoel zat. Daar was een man bezig met uitgraven van restanten van een klooster.”

JOOP MOM

Het bleek Joop Mom, de overactieve Rhenenaar die ontzettend veel uit de grond heeft gehaald en in kaart heeft gebracht. Van Joop leerde hij veel, vooral hoe Rhenen er in de voorbije eeuwen uit heeft gezien. Joop was de ontdekker van een goudschat in Elst maar ook van de waterput aan het Frederik van de Paltshof. Het was het begin van een mooie vriendschap tot aan diens overlijden.

Als genealogisch geïnteresseerde ontdekte Philip van Dael in de Cunerakerk een zerk met het wapen van de Van Leefdaels: een grote keper met drie klophamers. In zijn onderzoeken was hij deze invloedrijke familie al vaker tegengekomen. Philip besloot om het verder te bestuderen.

De Van Leefdaels zijn belangrijk geweest voor de geschiedenis van Rhenen en die van bisschop David van Bourgondië. De niet onbemiddelde Van Leefdaels traden regelmatig op als financier voor David van Bourgondië, bisschop van Utrecht van 1456 tot zijn dood in 1496. De bedragen logen er ook niet om. Vaak ging het om bedragen die ruim de duizend gulden overschreden, een vermogen in die tijd.

MUNTMEESTER

Philip van Dael vertelt er over: ,,Gedurende bijna de gehele ambtsperiode van David van Bourgondië waren leden van de familie Van Leefdael afwisselend muntmeester van deze bisschop. De muntmeester was in feite een ondernemer die een overeenkomst aanging met de muntheer, in dit geval de bisschop, om binnen bepaalde kaders (edel)metaal in te kopen en daarvan munten te slaan. De verdienste van de muntmeester lag voornamelijk in de marge tussen inkoop van de grondstoffen, het arbeidsloon van het muntpersoneel en de verkoop van de munten. Mogelijk waren de Van Leefdaels al bekend in de geldhandel, wellicht als handelaar in goud of zilver, of als verwerker van deze edelmetalen. Over het algemeen werden niet alleen (financieel) betrouwbare, maar ook ervaren personen op dit gebied aangesteld.”

Reeds op 24 januari 1457 gaf bisschop David, op dat moment zetelend op Ter Horst bij Rhenen, zijn muntmeester Dionijs van Leefdael opdracht om ‘gulden penningen, die zal heten een Davidsschilt, zilveren penningen geheten een stuiver, een halve stuiver, en een ‘oert’ van een stuiver’ te gaan slaan.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Huis Levendaal in Achterberg met rechts het poortgebouw. - Historisch Museum Arnhem (Collectie VerHeull)

Van Leefdael was als muntmeester een zelfstandig ondernemer die diensten verleende aan de bisschop. Het muntmeesterschap was echter ook een activiteit die gevoelig was voor fraude, waarbij de verleiding groot was om bijvoorbeeld de hoeveelheid edelmetaal in de munten stiekem te verminderen om kosten te besparen. Dit zien we ook in 1474, toen muntmeester Lodewijk van Leefdael door bisschop David werd vrijgesproken van valsemunterij. Om zijn belangen te behartigen had de bisschop ook personeel in dienst die in zijn naam de muntmeester met zijn bedrijf controleerde, zoals de ‘waardijn’.

HERINNERINGEN

,,Maar Van Leefdael had de teugels strak in handen. De waardijn was namelijk ook een lid van de familie Van Leefdael, de slager dus die zijn eigen vlees keurde. Zo ging het de Van Leefdaels enorm voor de wind. De Munt was oorspronkelijk in Rhenen gevestigd, maar werd in 1474 verplaatst naar Wijk bij Duurstede. Het enige wat hier nog aan herinnert is de Muntstraat.” 

Wat in Rhenen herinnert aan deze familie is de Levendaalseweg, het Levendaalsebos, die uitmondt in de Levendaalselaan, in Achterberg, aan het Laareind. Ook was er een huis dat later bekend zou staan als ‘kasteel Leefdael’, vernoemd naar de familie die er eertijds gewoond had. Wie in Achterberg en Rhenen kent niet de ‘1000-jarige linde’, die van water wordt voorzien door een laat-middeleeuwse put, die nog herinnert aan de tijd van Lodewijk van Leefdael.

Wie meer wil weten en het boek wil bestellen kan een mail sturen naar Philip van Dael: van.leefdael.fake.or.fortune@gmail.com of kijken op vanleefdael.wordpress.com.  Zonder verzendkosten kost de publicatie 14,95 euro.