Afscheidingskerkje Veenendaal was niet meer in zijn geheel te redden

VEENENDAAL Oud Veenendaal toonde zich verrukt: was het toch maar, na jaren van strijd, mooi voor elkaar gebokst: het behoud van het eerste kerkje van de Christelijke Gereformeerde Gemeente. Het bleek uiteindelijk niet helemaal zoals gedacht want in z’n geheel kon het niet behouden blijven.

door Martin Brink

Het op één na oudste kerkgebouw van Veenendaal ligt heel onopvallend tussen winkelpanden aan de Zandstraat ingeklemd. Wie het niet weet, loopt er zo langs. Het verkeerde al jaren in een zeer onderhavige staat. Kortgeleden bleek dat de op instorten staande loods niet meer in zijn geheel was te redden. Het wordt nu wel herbouwd naar de oude situatie. Misschien is de situatie een heel klein beetje vergelijkbaar met de Cultuurfabriek waar maar één wand van de oude textielfabriek origineel is gebleven. Hier gaat het echter wel om veel meer onderdelen uit de oude situatie.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De zijkant op een foto uit 2011. De muur was te slecht om ‘m in zijn geheel te behouden. - Aart Aalbers

STERKE TWIJFELS De uitvoerders hadden er al eerder sterke twijfels over. Aan belangstellenden lieten ze dat onomwonden weten. Deskundigen kwamen onlangs tot dezelfde conclusie. Nu is alleen het voorste deel nog over, met een blauwe houten toegangsdeur waarop nog het naambordje van de familie Klumpenaar staat. Rechts ernaast is ongebruikelijk hoog de eerste steen uit 1911 ingemetseld. Dit deel blijft staan. Alle overige historische of bijzondere bouwdelen worden ingepast in de nieuwe situatie.

Het wordt gerenoveerd in opdracht van het Veenendaalse bedrijf Tomorrow. Eigenaar Johan van den Essenburg verklaart: ,,We gaan er zeer zorgvuldig mee om en de verbouw gebeurt door een erkende monumentenbouwer uit Lunteren. Elke vrijdag komen mensen van de historische vereniging langs om naar de toestand te kijken.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Zo had het dus weer moeten worden. - Aart Aalbers

ELKE STEEN IN HANDEN Het liefst had hij dat het gehele pand behouden kon worden. ,,Maar na uitgebreid onderzoek ging dat echt niet. Daarvoor was het teveel aangetast. Het was vanaf het begin al de bedoeling: kijken wat mogelijk was. Eén van de muren was begroeid met een Hedra en dat heeft het zeker geen goed gedaan. In overleg met de gemeente, de historische vereniging en een monumentenwacht bekijken we altijd wat wel kan. Elke steen hebben we nu in handen gehad, schoongemaakt en apart gelegd als het nog herbruikbaar was. Maar als iets helemaal verrot is dan kunnen we er natuurlijk niets mee. De laatste vijftien jaar, toen er niets mee gebeurde, heeft dat het pand geen goed gedaan.” 

HERGEBRUIK Van den Essenburg zegt dat een twintigtal onderdelen weer ingepast worden in het gebouw dat weer als het originele pand herkenbaar zal zijn. Daarin komen overigens wel zeven studio’s die gehuurd worden via een zorginstelling. ,,We gaan zoveel mogelijk opnieuw gebruiken zoals estriken, dakpannen, lambrisering, oude kozijnen, korbelen (onderdeel van de houten kap) en trekstangen.” Ook de kenmerkende halfronde kerkramen komen weer terug. ,,Die worden nog eerst gezandstraald.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Enkele wanden zijn nog blijven staan. De dikte van de muren zijn hierop goed zichtbaar. - Martin Brink

Van den Essenburg zegt ook dat het gebruik van verkeerde materialen funest was. ,,Zo is stucwerk aangebracht op basis van cement. Dat heeft een gevel aangetast.” Hij zegt dat deze werkwijze altijd al de bedoeling was. Ter plaatse zou nauwkeurig bekeken worden wat behouden kon worden en tot hoever men kon gaan daarin.

In de afgelopen weken heeft hij vragen van verontruste bewoners gekregen, een teken dat men meeleeft. Hij legt alles daarom graag uit. Als alles meezit moet het gehele plan over een maand of zes gereed zijn, dus ook de nieuwbouw aan de overzijde.

GEEN KERK MEER Het oude kerkgebouw dateert uit 1865. Er is nog wel een eerste steen uit 1911 te zien. Het is een zogenaamd afscheidingskerkje (sommigen noemen het naar de vorm ook wel een schuurkerkje) en deed dienst tot 1926. Het droeg de naam Eben Haëzer. Het werd in dat jaar gesloten, omdat toen aan de Beatrixstraat een nieuwe kerk in gebruik werd genomen. De oude kerk werd voor 3350 gulden verkocht aan timmerman Marinus van Doorn die er een opslagruimte van maakte. In zijn (bewaard gebleven) koopcontract kwam te staan dat het gebouw nooit meer als kerk dienst mocht doen. Vanaf de openbare weg is de historische parel niet te zien. Dat was ook precies de bedoeling bij de bouw. De kerk werd in die dagen toegestaan, maar moest zo min mogelijk opvallen. De van de Hervormde Kerk afgescheidenen werden aanvankelijk zelfs vervolgd.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Onderdelen van de oude kerk zijn nog bewaard en worden hergebruikt.. Dit Zijn de korbelen, onderdelen van de houten kap. - Martin Brink

Kerken van de afgescheiden Christelijke Gereformeerde Kerk werden meestal gebouwd achter bestaande bebouwing, bereikbaar via een gang of poort. Zo ook in Veenendaal. Het werd later omschreven als een ‘grauw gepleisterd gebouw dat nauwelijks als kerk is te herkennen’. In de jaren tachtig wees deze krant al op de importantie ervan. Toen waren de kledinghaken aan de wanden nog goed te zien. Daar hingen de kerkgangers hun jas op. Pas in 2016 kwam er bredere aandacht voor het in zeer onderhavige staat verkerende pand. Via Oud Veenendaal werd een werkgroep gevormd die pleitte voor restauratie. Dat lukte uiteindelijk. Begin vorig jaar werd bekend dat het Veenendaalse bedrijf Tomorrow zich erover ontfermde, met dien verstande dat ook de omgeving herontwikkeld kon worden. Daar komen nu zestien appartementen voor mensen met een licht verstandelijke beperking. Ze liggen gegroepeerd in een hofje.

Het gebied kreeg al ook een toepasselijke naam: Dominee Riekelhof, genoemd naar Johannes Adamus Riekel die van 1915 tot 1920 de gemeente diende.