Restauratie molens is een kwestie van de lange adem

VEENENDAAL ,,Het is niet zo dat we op dit moment helemaal niets doen. Achter de schermen zijn we echt druk bezig. Het werk zit hem in het opvragen van offertes. Vorige week is net een rapport aan ons uitgebracht.” Paul Vesters van de stichting De Utrechtse Molens vertelt waarom 15 van de 23 molens in de provincie die onder het beheer van de stichting vallen, nu aan de ketting liggen.

door Martin Brink

Daaronder vallen ook de korenmolens in Veenendaal aan de Nieuweweg (gebouwd in 1911) en in Rhenen aan het Koningin Elisabethplantsoen (van 1893). Een constructiefout bij de wieken is oorzaak van deze stilstand. Bij een keuring kwam dat aan het licht. Een nieuw stel is noodzakelijk, maar daar zijn behoorlijke kosten mee gemoeid en daarvoor zijn de gelden niet zomaar voorhanden.

Woordvoerder Paul Vesters: ,,Ik begrijp het wel: molenaars willen net als wij dat een molen draait. Maar het is even niet anders. In nieuwsbrieven naar de molenaars hebben we in de afgelopen tijd duidelijk gemaakt hoe we er voorstaan.” 

Het laten draaien van de wieken is van ‘levensbelang’ voor zo’n markant en niet zelden monumentaal bouwwerk. Stilstand is hier letterlijk achteruitgang. Het draaien zorgt er namelijk voor dat het mechanische deel in orde blijft maar ook dat ongedierte door de trillingen buiten de deur blijven. Vespers: ,,Momenteel schrijven we fondsen aan. Dat doen we één op één.”

FOUTEN Eind vorig jaar werd bij een molen voor het eerst de constructiefout geconstateerd: er kwam aan het licht dat de roeden, de twee lange stalen balken die de basis vormen van de wieken, fouten bij de lasnaden vertoonden. Het is te dun waardoor het niet meer verantwoord is om de molen te laten draaien. Vervolgens werd het hele molenbezit specifiek hierop gecontroleerd. Bij veertien andere molens in de provincie bleek dat eveneens het geval. Daaronder de Nieuwe Molen in Veenendaal en de Binnenmolen (of Panoramamolen, zogenoemd naar het restaurant van de van oorsprong Veenendaalse onderneemster Loes van Essen) in Rhenen. Die staan al sinds november vorig jaar stil. 

ZESJARENPLAN Vesters benadrukt dat onderhoud bij alle molens goed geregeld is. ,,We hebben een zesjarenplan voor elke molen. Daarin wordt hij regelmatig gecontroleerd: hoe is het schilderwerk, hoe staat het bij de roeden en de lasnaden? Ook wordt de as gelicht om te kijken of er roestvorming is.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

De Binnenmolen (of Panoramamolen) in Rhenen draait al sinds 1893. Het staat nog net binnen de oude stadsmuren. Het markante bouwsel wordt bewoond en is daarmee niet openbaar toegankelijk. - Jan van den Brink

Bij de Nieuwe Molen in Veenendaal werd dus vorig jaar november een constructiefout ontdekt waardoor hij preventief aan de ketting is gelegd. Daarna vond een tweede controle plaats. Maar dat bracht ook geen wijziging in de situatie. En dus is het nu nog lijdzaam afwachten, ook voor de vrijwillige molenaars Rob Ruitenbeek en Dennis van Manen. Laatstgenoemde is pas 21 jaar en ook molenaar op korenmolen De Vlijt in Wageningen.

Vesters meldt dat de lasnaden twintig tot vijftig jaar oud kunnen zijn. Maar was het niet zo dat de molen in Veenendaal zijn wiekenkruis verloor na een zware storm waarna de naden opnieuw werden gemaakt? ,,Dat was inderdaad twintig jaar geleden het geval. Blijkbaar is het lassen toen niet goed gebeurd.”

Het is een voorzichtige schatting, maar we gaan uit van in totaal zeker 1,8 miljoen euro

ED EN HANNEKE ZWART Hoe dat allemaal heeft kunnen gebeuren, daar heeft hij ook geen verklaring voor. Hoe het ook zij: veiligheid gaat voor alles en dus staan alle molens stil. Want een tweede ongeval waarbij het wiekenkruis op het molenhuis valt terwijl de bewoners, Ed en Hanneke Zwart, nietsvermoedend aan tafel zaten, moet natuurlijk te allen tijde voorkomen worden.

Offertes zijn uitgebracht, rapporten zijn binnen. Hoeveel gaat het totale werk kosten? Vesters: ,,Het is een voorzichtige schatting, en het ligt helemaal aan de prijzen van hout en het ijzer die zoals bekend steeds hoger worden, maar we gaan uit van in totaal zeker 1,8 miljoen euro.“

Per molen zal dat bedrag rond de 100.000 euro liggen. De stichting hoeft niet alles op te hoesten. ,,We hebben inmiddels de toezegging van de Provincie dat zij de helft wil bekostigen. Het andere deel proberen we bij elkaar te krijgen via crowdfunding, via gemeenten, we kijken bij lokale bedrijven, houden acties en schrijven fondsen aan. Het herstel zal zeker niet in één keer, dus bij alle molens, plaatsvinden. Daar gaan zeker enkele jaren overheen. We schatten zo’n drie tot vier jaar.”

ACHTER DE SCHERMEN Maar het publiek merkt op dit moment nog heel weinig van wat er gebeurt. Die ziet alleen maar dat de wieken al geruime tijd niet meer draaien. Klopt dat?
Vesters erkent dat: ,,Het werk gebeurt nu vooral achter de schermen. Het ligt ook een beetje aan de molenaar of hij zelf iets opzet. In Rhenen bijvoorbeeld was er een actie tijdens Open Monumentendag met een optreden dat geld heeft opgebracht.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Henk Bosman, vrijwillig molenaar op de Rhenense Binnenmolen, hield op Open Monumentendag een actie om de geld voor de restauratie binnen te halen. Het initiatief werd door de Utrechtse molenstichting omarmd. - Jan van den Brink

Vrijwillig molenaar Henk Bosman en zijn vrouw Nelleke Cools, bewoners van het industriële pand in Rhenen, droegen op inventieve wijze hun steentje bij door gelden binnen te halen voor restauratie van het wiekenkruis. Zij organiseerden daarvoor op Open Monumentendag op het molenerf een benefietconcert.

Zangeres Caroline Rutten, winnares van het 35e Concours de la Chanson Alliance Française, bracht samen met accordeonist Dirk Overbeek een programma met Franse chansons van alle tijden. Het was een eigen actie die alom werd gewaardeerd en als voorbeeld voor anderen geldt.

GEEN VERKOOP In Veenendaal zijn er twee molens, een unicum in de provincie Utrecht en nota bene op zeer korte afstand van elkaar aan de Nieuweweg. Dat is door historische feiten zo gegroeid. Een ander groot verschil is dat de Nieuwe Molen van de Stichting is, die het beheer ervan uitzet naar het Utrechts Landschap, maar dat de ander, De Vriendschap, in particulier (bedrijfs-) bezit is.

Ooit werd-ie verkocht aan de gemeente. Die liet het, met de nodige subsidies, in oude luister herstellen. Naar de situatie van voor 1967 toen de molen vanwege bedrijfstechnische redenen werd ontmanteld. Maar omdat de gemeente zich niet ziet als eigenaar of verhuurder van panden, werd de molen verkocht aan een particuliere partij. Het onderhoud daarvan is overigens optimaal. Wordt in dat licht bezien daarom aan verkoop gedacht bij de nu stilstaande molens? Paul Vesters bestrijdt dat ten stelligste. ,,Nee, daar denken we echt niet aan.”