Nieuw boek over Rhenen en de Holocaust

RHENEN Eind september verschijnt een publicatie over Joods Rhenen waarin de slachtoffers van de holocaust centraal staan. Bijzonder is dat het nieuwe boek ook Veenendaalse raakvlakken kent. Een exclusieve vooruitblik.

door Just Vlak en Pim Strous

In Nederland werd en wordt veel geschreven over het lot van Joodse landgenoten in de Tweede Wereldoorlog, maar in Rhenen is daar weinig of geen aandacht voor geweest. Daar komt nu verandering in. Eind september wordt een boek gepresenteerd over de Joodse slachtoffers van de Holocaust uit Rhenen. 

SLACHTOFFERS Al in september 1940 werd de gemeente Rhenen gesommeerd een lijst met geregistreerde Joodse inwoners naar Den Haag te sturen. Rhenen telde niet zoveel mensen van geheel of gedeeltelijk Joodse komaf (21). De meesten hebben de oorlog overleefd, maar een aantal niet. In deze krant belichten we een aantal slachtoffers.

Sally Heinz Frank (1920-1943) en Marie Feingersch (1911-1945) kwamen al vóór de oorlog met vele andere jongeren uit Duitsland naar Nederland ter voorbereiding op een vertrek naar Palestina. Deze Palestina-pioniers hadden zionistische idealen en vonden in Nederland opvang in de Hachsjara-beweging. Sally Heinz Frank kwam in 1937 naar Nederland. Uiteindelijk werkte hij op de boerderij van de familie Wichards aan de Grebbedijk.

Hij kreeg daar kennis van het landbouwbedrijf, waaraan in Palestina veel behoefte aan was. Hij zou zelfs een jaartje ingeschreven hebben gestaan bij de toenmalige Landbouwhogeschool. Overvallen door de oorlog bleef Sally Heinz, half ondergedoken, werkzaam bij de familie Wichards, totdat er in augustus 1942 een oproep kwam om zich naar Kamp Westerbork te begeven. Mevrouw Wichards had inmiddels een Jodenster op zijn colbertje genaaid, zoals toen verplicht was. 

(Tekst gaat verder onder de foto.)

Sally Heinz Frank werd p 25 december 1943 vermoord in Auschwitz. - Foto uit boek

SOLIDAIR Sally Heinz twijfelde wat hij moest doen en overwoog aanvankelijk onder te duiken bij relaties van de familie Wichards in de Betuwe. Maar inmiddels wist hij dat zijn familie al in Kamp Westerbork terecht was gekomen en uiteindelijk wilde hij solidair zijn met hen. Via Utrecht en Amersfoort kwam hij in Kamp Westerbork aan. Daar werd hij in een strafbarak geplaatst, omdat hij zich te laat had gemeld. De familie Wichards bleef zich bekommeren om Sally Heinz en zijn familie door regelmatig pakketjes te sturen. Vanwege zijn landbouwkundige kennis werd hij in Kamp Westerbork in de tuinderij tewerkgesteld, maar uiteindelijk moest hij toch op transport. Sally Heinz Frank werd op 25 december 1943 vermoord in Auschwitz.

(Tekst gaat verder onder de foto.)

Marie Feingersch kwam in 1939 naar Nederland. - Foto uit boek/Yad Vashem

Ook Marie Feingersch kwam uit Duitsland, in 1939. Maries familie kwam oorspronkelijk uit Odessa, in het huidige Oekraïne. Marie was de oudste van uiteindelijk tien kinderen. In 1938 maakte zij in Lüneburg lijfelijk de Kristallnacht mee en besloot, in navolging van enkele broers, ook naar Palestina te gaan. Zij sloot zich aan bij de Hachsjara-beweging en trok naar Nederland. In 1939 vond zij een betrekking op boerderij De Nude, waar aan het einde van de oorlog de voedseltransporten naar West-Nederland met de Duitse bezetter werden overeengekomen.

VERSTANDSHUWELIJK Op deze boerderij maakt Marie het begin van de oorlog mee. In 1941 verhuisde zij naar Elden (bij Arnhem), naar een Hachsjara-huis, om daar hoofd van de huishouding te worden. In de nacht van 20 op 21 januari 1943 werd het tehuis door de SD overvallen en werden alle inwoners op transport gesteld naar Kamp Westerbork. Enkele bewoners konden ontsnappen, Marie niet. 

In Kamp Westerbork leerde Marie Gerrit Kleinkramer kennen. Zij trouwden er in 1943. Mogelijk was het een verstandshuwelijk, zodat zij als echtpaar een grotere kans zouden hebben om te worden uitgeruild met Duitse krijgsgevangenen. Maar dit liep anders. Het echtpaar werd met een van de laatste transporten naar Auschwitz gedeporteerd. Daar wist Marie nog te overleven. Toen het Russische leger in aantocht was, werd zij in het voorjaar van 1945 verplaatst naar andere kampen. Daarbij is Marie vermoedelijk omgekomen.

‘Verdwenen uit Rhenen. Joodse oorlogsslachtoffers: een naam een gezicht, een verhaal’ is geschreven door Just Vlak, Pim Strous en Ben van Laar, met medewerking van Piet Hovestad. Het boek is eind september te koop bij boekhandels en musea in Rhenen, Veenendaal en omstreken. De opbrengst gaat naar de oprichting van een Joods gedenkteken in Rhenen.