‘Moeder Cor’ maakte indringend verslag van Veenendaalse evacuatie

VEENENDAAL Het 26 pagina’s tellende geschrift was snel uitverkocht. Een tweede druk zat er niet in. Totdat het in 1990 werd herontdekt en opnieuw, maar nu met duiding, werd uitgegeven. Het geniete boekje ‘Evacuatieherinneringen door een geëvacueerde uit Veenendaal’ geeft op eenvoudige wijze een indringend beeld van een tegenwoordig bijna niet meer voor te stellen situatie. Het is zogezegd een getuigenis uit de eerste hand. Maar ondanks dat het 85 jaar geleden werd gepubliceerd, is het met alle toestanden in de wereld (helaas) nog verrassend actueel.

door Martin Brink

Jan Huibers (84) woont al decennialang in de Grebbestad, maar in Veenendaal staat hij nog steeds bekend als veilingmeester met tal van markante uitspraken (,,U bent zeker voor de oorlog van huis gegaan met zo’n lage bieding”) van het bedrijf aan de Hoofdstraat/Tuinstraat. Vooraan de lampenwinkel, achteraan de veilingzaal.

De in april gestarte expositie over de evacuatie van Rhenenaren en de vlucht naar Rhenen door andere groepen, riep bij hem en zijn vrouw Cyska sterke herinneringen op aan het boekje over de Veenendaalse uittocht in mei 1940. Het illustratieloze werkje is geschreven door Cornelia Maria Mulder-Schuman, de moeder van Cyska Huibers. Bij verschijning werd geen naam of zelfs een pseudoniem genoemd. Toeval of opzet? Wie zal het zeggen? Misschien was ze beducht op minder vleiende reacties of het was een ‘probeersel’. ,,Ik denk eerder dat het ging om bescheidenheid. Overigens werd ze Cor genoemd”, zegt de 82-jarige Cyska Huibers.

HERONTDEKT

Pas in 1990 werd haar identiteit via deze krant duidelijk en werd de publicatie herontdekt. De uit Zeeland afkomstige Cornelia Mulder was in 1940 46 jaar en woonde aan de Vendelseweg nabij de hoek met de Julianastraat. Haar man Marinus Mulder was handelsreiziger in kleding en ander textiel. Hij ging met ondergoed, lakens en slopen letterlijk de boer op in het hele land. De goederen kocht hij bij de Hollandia Tricotagefabriek en bij groothandel Van Beek. Hij was in die dagen op zakenreis elders in het land. Zijn broer was tandarts in Utrecht en ook niet onbekend in Veenendaal. Hij hield namelijk een aantal malen per week praktijk aan de Kerkewijk.

Net als ieder ander moest ze op de eerste oorlogsdag evacueren. Dat beschrijft ze nauwgezet in het boekje. Ze kwam uiteindelijk terecht in Haastrecht. Ze evacueerde met haar drie kinderen Wim, Lien en Kees. De kinderwagen werd gebruikt om spullen mee te nemen. Vooral haar opgeschreven gevoelens die ze tijdens de gedwongen uittocht heeft ervaren, maken de brochure zo inlevend. ,,Je verplaatst je in degene die de tocht onderneemt”, zegt Jan Huibers.

Na terugkomst en in de loop van het jaar vertelde ze haar verhaal aan medeleden van de Christelijke Vrouwenbond van Veenendaal. Ze merkte het enthousiasme toen ze er over begon en haar eigen verhaal deed, ondanks dat iedereen iets dergelijks had meegemaakt. Ze besloot het op schrift te stellen.

Toen ze het verhaal later vertelde aan Jo van de Nadort en hem vervolgens het manuscript liet zien, was ook hij enthousiast en drong aan op een publicatie. Van de Nadort was toen hoofd van de Nieuwewegseschool en had een zekere invloed in het dorp. Daarop kwam boekhandelaar S.W. Kleefsman van de Zandstraat in beeld. Stoffer en Lammie Kleefsman waren goede bekenden van het echtpaar Mulder. Hij was bereid om de uitgave te verzorgen. De boekjes kostten toen 35 cent en waren snel uitverkocht. Het bleef bij deze eenmalige uitgave. Hoe groot de oplage was, is niet meer te achterhalen maar er wordt gedacht aan vijfhonderd stuks. Cyska Huibers: ,,Veel geld zal ze er ook niet voor gehad hebben maar we weten dat ze van de opbrengst een mantelpakje heeft kunnen kopen.”

Tekst gaat verder onder foto

Een gezinsfoto uit november 1951. Links vader Marinus Mulder, rechts moeder Cor. Tussen hen in ‘nakomertje’ Cyska. Linksboven Kees, midden Lieneke en rechtsboven Wim Mulder. - Familiearchief

Cyska vertelt dat haar moeder graag schreef. ,,Hele brieven naar familie en vrienden. Maar een nieuw boekje is er niet meer gekomen.” De bezetting vorderde, het maatschappelijke leven werd grimmiger en ook het gezin Mulder had andere zaken aan het hoofd dan manuscripten maken. ,,Maar over deze brochure vertelde ze nog regelmatig met enige trots.”

GEEN YAD VASHEM-ONDERSCHEIDING 

Over Stoffer Kleefsman is overigens ook nog wel het een en ander te vertellen. De man had een ondersteunende rol in het Veenendaalse verzet. Hij hielp actief mee met het vervaardigen van illegaal drukwerk en ook belangrijke stempels werden in zijn werkplaats nagemaakt.
Ook een jonge Joodse onderduiker vond bij het gezin onderdak en overleefde de oorlog. Vanuit Veenendaal werd een paar jaar geleden nog een Yad Vashem-onderscheiding aangevraagd. De Joodse beoordelaars vonden het bewijs echter te mager om hem de penning met getuigschrift als ‘Rechtvaardige onder de Volkeren’ postuum toe te kennen.

Tenslotte zij gemeld dat Kleefsman zijn menselijke gezicht toonde toen fietsenhandelaar en buurman Teun Vogelaar op de dag dat Veenendaal werd bevrijd werd opgepakt omdat hij lid van de NSB was. Vogelaar was er slechts bij aangesloten en niet actief. Dankzij pleitbezorging van Kleefsman kwam de man snel vrij.

De publicatie ‘Evacuatieherinneringen’ is niet meer te koop in de winkel. Antiquarisch, onder meer op internet, wel en verder in te zien op het gemeentearchief en bij de historische vereniging.

BREUNIS VAN DE POL 

Het is overigens niet de enige getuigenis op papier, maar wel de enige die in druk is verschenen. Breunis van de Pol, onder andere handelaar in typemachines in de Hoofdstraat en correspondent van een provinciaal dagblad, maakte eveneens een uitgebreid verslag over die eerste oorlogsdagen. Het was de bedoeling dat het ooit zou worden uitgegeven, maar het bleef bij een gedachte. Toen hij merkte dat er al meerdere typoscripten waren verschenen, liet hij het erbij. Zijn dochter Gerda ontfermde zich na zijn overlijden over het manuscript.

JAN VRIELING

Lange tijd was de schrijver van het dagboek ‘Acht dagen uit en thuis’ over de evacuatie van Veenendaal niet bekend. Het lag opgeborgen in het gemeentearchief en was slechts ondertekend met ‘J.V.’ Na onderzoek bleek het te gaan om Jan Vrieling, vader van een latere wethouder, die kort na de oorlog medeverantwoordelijk was voor de komst van de dankbaarheidsplaquette aan de directie van de Scheepjeswolfabriek. Die is nu te zien onderaan de roltrap van winkelcentrum Scheepjeshof.

Jan Vrieling kwam terecht in Ammerstol. Zijn geschrift werd in 2010 deels gebruikt in een herdenkingsboekje van een comité uit Bergambacht. Boekhandel van Kooten aan de Zandstraat heeft daarvan nog een aantal exemplaren op voorraad.

Bij het bezoeken van de expositie ‘Op de Vlucht’ in het Stadsmuseum Rhenen, dacht Rhenenaar Jan Huibers bijna automatisch terug aan de brochure die zijn schoonmoeder Cornelia (Cor) Mulder in april 1941 schreef over haar ervaringen tijdens de evacuatie van Veenendaal een jaar, die een jaar daarvoor plaatsvond.