Jubileumboek Oud Veenendaal geeft slachtoffers Tweede Wereldoorlog een ‘gezicht’

VEENENDAAL Het is een goede traditie bij de Historische Vereniging Oud Veenendaal (HVOV) om elk lustrum feestelijk te herdenken. Dat gaat altijd gepaard met een publicatie. In maart bestond de vereniging veertig jaar en daarom werd dit achtste lustrum aangegrepen om op dinsdag 22 april een boek te presenteren met een bijzonder thema. De vrij en voor iedereen toegankelijke avond (start om 19.30 uur) is in Theater Lampegiet. Wel aanmelden via Lampegiet.nl.

door Martin Brink

In het nieuwe boek staan niet alleen de Veenendaalse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog centraal, maar ook personen die zijdelings met de plaats te maken hebben gehad, bijvoorbeeld omdat ze naar Veenendaal geëvacueerd waren, ondergedoken of gemobiliseerd. Door deze ruime interpretatie kwam de werkgroep Graven Oorlogsslachtoffers Munnikenhof, die al jaren met onderzoeken bezig is en verantwoordelijk voor het boek, op niet minder dan 244 personen.

OP HET SPOOR DANKZIJ KRANTENARTIKEL

Voorlopig althans, want het kunnen er zomaar meer worden. Een goed voorbeeld is de vijftienjarige Gerrie van Hardeveld. Aart Aalbers, lid van de werkgroep: ,,We vonden haar naam dankzij een verhaal van Sjoerd de Jong in deze krant. De geïnterviewde vertelde dat haar vriendin was getroffen door een granaatsplinter en dat na enige tijd niet overleefde. Ze noemde de naam Hardeman. Op de lijst van overledenen van die maand kwam ik alleen Gerrie van Hardeveld tegen. Zij bleek het uiteindelijk te zijn.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

De vijftienjarige Gerrie van Hardeveld overleed na een tyfusbesmetting. Dankzij een publicatie in deze krant van Sjoerd de Jong werd ze opgespoord en wordt ze ook op de namenwand toegevoegd. - Familie Van Hardeveld

Gerritje van Hardeveld werd op 1 januari 1930 geboren in Veenendaal en kwam om op 4 juni 1945. Ze woonde met haar ouders en broers aan de Holleweg 3. Tijdens een van de vele granaatbeschietingen op Veenendaal werd ze in mei 1945 door een granaatsplinter in haar been getroffen. Ze werd opgenomen in het noodziekenhuis in de kelder van de Scheepjeswolfabriek aan de Zandstraat. Hier raakte ze besmet met tyfus.

Ze werd overgebracht naar een ziekenhuis in Utrecht waar ze is overleden. Op 7 juni 1945 werd ze op De Munnikenhof begraven. Ze kon op het laatste moment in het boek worden opgenomen én haar naam wordt binnenkort op het namenmonument op het Stationsplein bijgeschreven. ,,Dat is dan de vierde aanvulling”, weet Aalbers.

SLACHTOFFERS KRIJGEN EEN GEZICHT

Na de verschijning van onder meer foto-, verhalen-, en transcriptieboeken is het nu de beurt aan een boek waarin de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden geëerd. Niet direct een feestelijk gegeven maar het werd volgens de werkgroep die hier al jaren mee bezig is, de hoogste tijd om deze personen een ‘gezicht’ te geven.

Ik ben er van overtuigd dat we ze nog niet allemaal hebben. Het is een voortdurend proces, er komen nog steeds mensen bij

Vaak werden ze in familiekring herdacht, maar nu dan ook in een openbare studie. Het zijn personen uit Veenendaal maar ook zij die gelieerd zijn aan de plaats. Die hier min of meer bij toeval aanwezig waren. En heel soms wordt ook een uitstapje gemaakt naar buurgemeenten. Wie aan de Munnikenweg het leven liet door oorlogsomstandigheden heeft namelijk ook een plekje gekregen. Deze weg was voor 1960 van de gemeente Renswoude. Ook de in Veenendaal gemobiliseerde militairen die in 1940 aan de rand van Veenendaal sneuvelden, op grondgebied van Rhenen bijvoorbeeld, zijn opgenomen. ,,Het criterium is steeds verder opgerekt”, zegt Aart Aalbers. Maar het hoofdgegeven blijft ,,dat veel slachtoffers op de algemene begraafplaats hebben gelegen.”

LANGE ZOEKTOCHT BEGON IN 2009

Het zijn nu 244 portretten en korte beschrijvingen die vaak na lang zoeken zijn gevonden. Aalbers: ,,Toen we begonnen hadden we tachtig tot negentig personen. We zijn in eerste instantie uitgegaan van de namen op de gedenkstenen op het Stationsplein. Dat waren personen die ingeschreven stonden in Veenendaal. Bij ons aantal is dat lang niet het geval. Denk maar aan de evacués die uit Wageningen of uit Zeeland kwamen.” Zo kwam men op het aantal van 244 en in het boek meer dan tweehonderd personen met een foto.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De werkgroep zorgt in mei altijd voor extra aandacht voor de oorlogsslachtoffers op De Munnikenhof. In 2013 kwam generaal Tom Middendorp uit Veenendaal de wandeling langs de oorlogsgraven openen. - Hennie Henzen

De zoektocht begon in feite in 2009. Genealogisch onderzoeker Cor van Geerenstein, tot op de huidige dag onderzoekt hij Veenendaalse families, tipte Aart Aalbers over het feit dat het graf van dominee Martinus Jongebreur geruimd zou worden. Hierin lag ook zijn vrouw. Hij had geen nazaten die zich om het graf bekommerden. ,,Ik ben op de begraafplaats gaan kijken en ontdekte toen al snel de vele oorlogsslachtoffers. Op de graven van de omgekomen Veenendaalse militairen lag zelfs hun helm.” 

Dat was het begin. Het graf van de markante dominee werd gered en een ander initiatief werd geboren om de graven van de slachtoffers beter te accentueren door rond 4 en 5 mei wandelingen te organiseren. Tekstbordjes bij de graven (met dank aan IW4) kwamen veel later. Daarop stonden wat achtergronden en een foto, voor zover die aanwezig was.

Intussen was in 2009 ook een werkgroep gevormd. Metterjaren kwam het plan om van alle verzamelde gegevens een eenvoudig boekje te maken. Dat het nu een volwaardig boek is geworden, dat hadden de werkgroepleden nooit kunnen denken. Voorzitter van de werkgroep is Kemp van Ginkel. Hij zegt, nu achteraf gezien: ,,Als iemand over een boek rept, dan moet je snel weglopen! We hebben nooit vermoed dat het zoveel werk was.”

PROFESSIONELE HULP BIJ BOEKPRODUCTIE

Professionele hulp was dus onontbeerlijk. Vormgever Hennie Henzen, ook bestuurslid van de vereniging, nam de coördinatie van de boekproductie op zich. Margreet Helder, bekend met schrijven en auteur van het boek Van grote Waarde over het Oude Liedenhuis/De Engelenburgh, redigeerde het geheel en plaatste de slachtoffers groepsgewijs in dertien hoofdstukken. Ook deed ze veel archiefonderzoek. Er werden ook andere deskundigen aangetrokken voor het schrijven van specifieke verhalen. Zo ontfermde Constant van den Heuvel zich over het hoofdstuk over Joden en Gerard Muller besloot de omgekomen militairen uit te zoeken.

De criteria om tot een oorlogsslachtoffer te worden gerekend, werden breder getrokken. Kemp van Ginkel: ,,Ik ben ervan overtuigd dat we ze nog niet allemaal hebben. Het is een voortdurend proces, er komen nog steeds mensen bij.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Herman Spies, één van de slachtoffers van de zogenaamde spergebied-moorden. Hij werkte bij de Todt bij de stellingbouw en ging in een groep op weg. Herman kreeg een lekke band, keerde huiswaarts en ging later alleen het gebied in. Daar werd hij aangehouden, met alle gevolgen. Ook hij komt voor in het boek. - Familie Spies

Een zeer belangrijk aandeel leverde Jan Bos. Hij werd er pas vrij laat bij betrokken, in januari vorig jaar om precies te zijn. Hij maakt dan ook geen deel uit van de werkgroep, hoewel hij wel nauw verbonden is met de groep die de oorlogsgraven op de algemene begraafplaats verzorgt en ook vast lid is van de groep die het ‘Gedenkpark Oude Begraafplaats van 1829’ aan het Kostverloren onderhoudt.

Al met al zijn er zo’n 1200 foto’s, documenten en ander materiaal verzameld

Zijn taak was om zoveel mogelijk foto’s van de personen te achterhalen. Want dat schortte er nogal aan. Ook nieuwe want van sommige foto’s was alleen een klein plaatje van internet gehaald dat bovendien nog te slecht was om te gebruiken. Bos is oud-politieman, zogezegd een beroepsspeurder, en dat werk is hem dus wel toevertrouwd. Dat bewees hij wel in zijn twee jaar geleden verschenen eigen publicatie over Klein Schutje, een nu verdwenen straatnaam in Veenendaal. Het kostte hem de spreekwoordelijke ‘bloed, zweet en tranen’ om alle gegevens van bewoners naar boven te halen, maar het lukte uiteindelijk. Ook dankzij tips die hij kreeg. Datzelfde kan gezegd worden naar illustratiemateriaal over de oorlogsslachtoffers. Bovendien kent hij de wegen op internet en zocht in alle krochten, net zolang hij ‘beet’ had en via familie een foto had gevonden.

NIET EERDER GEPUBLICEERD MATERIAAL

Op die manier is veel niet eerder gepubliceerd materiaal naar boven gekomen. Hij vertelt over zijn zoektocht: ,,Ik heb via allerlei digitale systemen mensen opgezocht. Denk aan Facebook, begraafplaatsen online, gebruik van oude telefoonboeken en dan gewoon de mensen met die naam opbellen. Naast de HVOV heb ik ook diverse instanties aangeschreven in Nederland om foto’s te krijgen op hoge resolutie en tevens toestemming om ze te gebruiken. Denk aan NIOD, Nationaal Archief, NIMH, maar ook instanties in Duitsland, Canada, Engeland, Frankrijk en Letland. Verder heb ik diverse gemeenten in Nederland een mail of brief gestuurd met het verzoek om te kijken of er nog nabestaanden waren die met mij contact wilden. Gelukkig werkten de meeste gemeenten mee en zo ben ik dus in contact gekomen met familieleden van slachtoffers. Het moeilijkste was om foto’s van Joodse slachtoffers te krijgen. Via contact met Yad Vashem, Joods Museum en Joods Monument heb ik toch nog een aantal foto’s kunnen vinden.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Het plaatsen van de tekstborden bij de oorlogsgraven. - Aart Aalbers

Bos vond veel meer. ,,Al met al zijn er in totaal ongeveer 1200 foto’s, documenten en ander materiaal verzameld. Dat is veel meer dan in het boek geplaatst wordt.” Hij hield het uitsluitend bij digitaal zoeken en contact maken met familie voor illustratiemateriaal. Dat was al een monsterklus op zich. Voor bezoek aan archieven was de tijd te kort. Het checken van de feiten werd vooral aan anderen overgelaten.

TRIESTE VOORBEELDEN

Zijn er nog meer trieste voorbeelden? Aart Aalbers noemt Heintje Gerrits van Harn uit Rhenen. Hoewel Rhenenaren in 1944 uitdrukkelijk werd verzocht om niet naar Veenendaal te evacueren (het dorp was al overvol door gevluchte Wageningers) kwam de 39-jarige Heintje toch naar Veenendaal. Wellicht naar familie. Ze verbleef bij boer Van de Meent aan de Hondzenelleboog D27 (later Dijkstraat). Ze werd op 24 april 1945 buiten getroffen door een granaatscherf en was ernstig gewond en stierf voordat eerste hulp arriveerde. Ze werd op 29 april voorlopig begraven in Veenendaal en op 20 juni herbegraven in Rhenen.

Het is eigenlijk heel triest: je ontvlucht een onveilige situatie en dan vind je hier de dood

En dan is er ook het verhaal van de Wageningse evacué Neeltje van der Meulen-van Zessen (49 jaar). Zij overleed in Veenendaal op 5 oktober 1944. Op 28 september 1944 werd Neeltjes woning in Wageningen geraakt bij beschietingen. Zij werd met ernstige verwondingen opgenomen in het ziekenhuis. Kort daarna moest Wageningen ontruimd worden en werd Neeltje overgebracht naar het noodziekenhuis aan de Dijkstraat 118 te Veenendaal. Daar overleed zij en ligt nog steeds begraven in Veenendaal.

Kemp van Ginkel over deze voorbeelden: ,,Het is eigenlijk heel triest: je ontvlucht een onveilige situatie en dan vind je hier de dood. Alle slachtoffers worden meer of minder beknopt beschreven. Van sommige zouden grote verhalen kunnen worden gemaakt in een nieuw boek, maar dat is niet direct een nieuwe uitdaging."

(de tekst gaat onder de foto verder)

De titel van het boek wordt nog even geheim gehouden, maar dit is een deel van de omslag. - Hennie Henzen

TIJDELIJK EREVELD IN VEENENDAAL

Om de slachtoffers te eren wordt deze maand een tijdelijk Ereveld op de algemene begraafplaats aangelegd met 244 kruisen en Davidssterren. Daarop zal de naam en leeftijd staan van de slachtoffers. Daaronder bevinden zich ook de vijf Italiaanse krijgsgevangenen die zich in het kamp aan de Middelbuurtseweg bevonden en na een beschieting werden gedood. Ze werden in eerste instantie begraven op de algemene begraafplaats maar omdat dit geen gewijde grond was, na een tip al heel snel overgebracht naar de katholieke begraafplaats aan de Nieuweweg. In 1979 zijn de stoffelijke overschotten teruggevlogen naar Italië.

Het eerste exemplaar wordt uitgereikt aan zowel burgemeester Gert-Jan Kats als aan Bert van den Bos, voorzitter van de HVOV. Over de titel wordt nog enigszins geheimzinnig gedaan. Die wil men graag op de avond zelf onthullen. De leden van Oud Veenendaal krijgen het boek op A4-formaat bij inlevering van een thuisgestuurde bon gratis, anderen betalen 24,95 euro. Op de avond zelf is het boek ook te koop, tevens bij boekhandel Van Kooten aan de Zandstraat, Primera Van Walsem aan het Bruïneplein en bij de Bruna in winkelcentrum De Ellekoot.