Onderzoek naar moord op Rhenenaren in het zogenaamde spergebied: Het trieste lot van de familie Aartse

RHENEN Dit is het verhaal van drie van de negen personen die onder duistere omstandigheden de dood vonden in WOII: de broers Jan Dirk en Evert Aartse uit Rhenen en hun oom Pieter Aartse die in de Betuwe woonde.

door Martin Brink

De omstandigheden waaronder ze de dood vonden kunnen nu beter geduid worden door de openstelling van het veelbesproken Centraal Archief Bijzondere rechtspleging in het Nationaal Archief in Den Haag. Daarin staan veel details. De onderzoekers Carin Weustenenk uit Zwolle en Piet Hovestad uit Doorn vertelden onlangs in de Gedachteniskerk in Rhenen over de negen Rhenense slachtoffers en wat het tot op de dag van vandaag betekent voor de familie. Het duo heeft er veel onderzoek naar gedaan.

In het zogenaamde spergebied tussen Rhenen, Veenendaal, Bennekom, Wageningen en Arnhem vonden tussen februari en mei 1945 21 moorden plaats. Gepleegd door leden van de Landstorm Nederland die zich heer en meester voelden in dit verlaten stuk niemandsland. De bewoners moesten snel weg, min of meer om een vrij schootsveld te krijgen voor de bezetter tegen de geallieerde aanvallen. Sommige bewoners keerden regelmatig terug, om goederen of voedsel te halen. Maar dat kon niet zomaar. Wie betrapt werd en niet over de juiste papieren beschikte, liep kans gearresteerd en later geëxecuteerd te worden.

BIJ LA MONTAGNE

Sperrgebiet (in het Nederland spergebied) is een stuk land dat door de Duitse bezetters uit militaire overwegingen werd aangeduid als een gebied dat ontoegankelijk is voor gewone burgers, tenzij men een pasje had of een andere schriftelijke toestemming. Langs de randen van het niemandsland stonden borden waarop stond dat de toegang verboden was en dat overtreders streng konden worden bestraft, lees: de kogel konden krijgen.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De broers Aartse en hun oom rusten op het ereveld in Loenen. - Carin Weustenenk

Een dergelijk bord stond bijvoorbeeld bij restaurant La Montage, op de grens van Veenendaal en Rhenen. Toch waagden burgers het er op om naar huis te gaan, vaak om spullen (met name voedsel) te halen. Eenentwintig van hen werden gepakt en overleefden het niet. De meesten werden geëxecuteerd in bos achter Huis Remmerstein bij Rhenen. Daar had kolonel Lippert zijn hoofdkwartier. Hij gehoorzaamde blindelings de opdracht die rechtstreeks van Hitler kwam: wie ongeoorloofd in het gebied werd aangetroffen moest worden gedood.

FAMILIE AARTSE

De broers Jan Dirk (21 april 1927) en Evert Aartse (13 december 1918) woonden aan de Valleiweg 3 in Rhenen. Ze besloten samen met hun oom Pieter Aartse (24 oktober 1884) om naar huis te gaan om aardappels te rooien op het land. Ze werden gepakt met alle trieste gevolgen van dien.

Van Evert en zijn oom Pieter zijn digitaal wat sporen te vinden. In het archief van de Arbeidsinzet staat dat Evert Aartse zich in de Tweede Wereldoorlog in Duitsland bevond. Mogelijk was dit vanwege de Arbeidsinzet. Hij werkt dan in het Duitse Lippstadt waar hij zijn beroep van metselaar uitoefent. Daarvoor zat hij vanwege diefstal in voorarrest in het Huis van Bewaring aan de Gansstraat in Utrecht, na de uitspraak gaat hij naar de gevangenis in Scheveningen. Oom Pieter wordt in 1915 in Amsterdam opgepakt, ook wegens diefstal. Dan wordt er een registratiekaart aangemaakt met daarop zijn foto. In juli 1916 komt hij weer vrij.

GERARDUS JOHANNES PANNEKOEK

In dagblad Trouw van 15 januari 1949 staat het bericht dat de voormalige Oberscharfuhrer (sergeant der 1e klasse), de 26-jarige Gerardus Johannes Pannekoek uit Arnhem (op 7 maart 1922 geboren te Doesburg), terecht staat voor het Bijzonder Gerechtshof in Arnhem. Hij was commandant van een vuurpeloton die de drie burgers executeerde. Hij vertelde dat dat gebeurde op bevel van zijn commandant Standartenführer (kolonel) Michael Hans Lippert, omdat het volgens hem spionnen waren. Pannekoek zat al lange tijd bij de SS, volgens zijn verdediger aangezet door zijn NSB-familie. De rechter eiste evenwel twaalf jaar gevangenisstraf.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De broers Aartse woonden aan de Valleiweg 3 in Rhenen, het tweede huis van links. - Google Streetview

In het Nijmeegsch Dagblad van diezelfde datum wordt gemeld dat ,,het onderdeel waarbij Pannekoek diende, berucht was om zijn ijzeren discipline en waarschijnlijk is verdachte erg bang geweest voor zijn eigen hachje, te bang”.

Pannekoek zat bij de stafcompagnie van het Regiment 84 van de 34e SS-Freiwilligen-Grenadier-Division Landstorm Nederland. In Rhenen werkte hij op Landgoed Remmerstein, afdeling IIB, personeelsadministratie en stond hij rechtstreeks onder commando van Standartenführer Lippert, maar had meestal te doen met diens adjudant Albert Naumann. Hij kwam dagelijks om 11.00 uur op de commandopost van Lippert om de zaken met Naumann door te spreken. Pannekoek werd uiteindelijk tot negen jaar detentie veroordeeld. 

OVERSCHOTTEN OPGRAVEN

Direct na de oorlog moesten de betrokken Hollandse SS’ers aangeven waar ze de slachtoffers hadden doodgeschoten en begraven. Ze moesten de overschotten zelf opgraven en kisten. Daarvan getuigen twee foto’s die kortgeleden bij een particulier zijn aangetroffen. Ze zijn genomen in het Flipse Bos (genoemd naar bewoner Philipse op het landgoed Remmerstein). Daar werden doorgaans de personen geëxecuteerd.

Direct na de oorlog moesten de betrokken Hollandse SS’ers zelf de overschotten opgraven en kisten

Op vrijdag 10 augustus 1945 worden drie mannen gedwongen om de lichamen op te graven van de broers Jan Dirk en Evert Aartse en hun oom Pieter Aartse. Een witte kist staat al gereed. Sommige voormalige SS’ers hebben nog delen van hun Duitse uniform aan: laarzen, een jasje waarvan de distinctieven inclusief de adelaar met hakenkuis zijn verwijderd en een zogenaamde Tarnjacke, een camouflagejas. Een groep mannen, burgers en autoriteiten, hebben zich om de gravers verzameld en bekijkt de situatie nauwlettend.

De drie slachtoffers werden later begraven op het Ereveld Loenen met de datum van opgraving. De datum van overlijden is door onderzoeker Carin Weustenenk gereconstrueerd naar zondag 18 februari 1945.

GETUIGENIS OP BAND VASTGELEGD

In de groep bij de gravers staan onder meer de latere opperwachtmeester van de rijkspolitie Jan van Doesburg (in de oorlog wachtmeester van de marechaussee; hij zou vele jaren later op de geluidsband van de Rhenense onderzoeker Henk Deijs uitgebreid vertellen over zijn oorlogservaringen), de Rhenense verzetsleider Rijk van de Pol, een boer uit Achterberg, een geüniformeerde man van het Rode Kruis en dito een Rhenense gemeentewerker.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Een foto van het opgraven op vrijdag 10 augustus 1945 in het Flipse Bos (achter huis Remmerstein). - Archief Martin Brink

Ruim twee maanden later is het weer raak. Op woensdag 17 oktober worden in ditzelfde bos de slachtoffers Teunis de Jong en Albertus Pos opgegraven. Dat gebeurt door en op aanwijzen van oud-SS’er Arnold Daams. Familie en bekenden identificeren de mannen. De Jong werd geboren in Rhenen in 1916 en was tapijtwever van beroep. Hij woonde aan de Roghairweg 112. Albertus Pos, geboren in 1918, woonde in Zeist.

De meeste slachtoffers werden geëxecuteerd in het bos achter Huis Remmerstein. Het blijft een navrante gedachte dat op 31 augustus 1922 de ex-keizer vanuit Doorn hier naar toe kwam om het park te bekijken en om ,,gezellig Duitse moezelwijntjes te drinken met de heer en mevrouw Philipse, de eigenaren van het landgoed”. Zijn vleugeladjudant Sigurd von Ilsemann schrijft daarover in zijn dagboek. Ook prins Hendrik, de echtgenoot van koningin Wilhelmina, vertoefde hier graag. Toen was het betrekkelijk nieuwe huis een plek om te genieten van het leven, in 1944 werd dit het hoofdkwartier van fanatieke nazi’s en nietsontziende Hollandse SS’ers.