Dramatische novemberdagen herdacht: Ichthus College Veenendaal organiseert herdenking bij oorlogsmonument het Kruis op de Berg

VEENENDAAL November 1944 was een grimmige maand in Veenendaal: veel mensen kwamen om of stierven als gevolg van een arrestatie. Ook dit jaar worden ze op woensdag 20 november herdacht bij het ‘Kruis op de berg’, het oorlogsmonument gelegen aan de Veenendaalse Straatweg tussen Veenendaal en Elst.

Het Kruis op de Berg te Rhenen is opgericht ter nagedachtenis aan zes Nederlanders die hier op 20 november 1944 door de bezetter zijn gefusilleerd. Hun dood was een represaillemaatregel. Maar deze zes zijn niet de enigen die in de maand november in Veenendaal de dood vonden.

KAMP ONDER VUUR

November 1944 is een grimmige maand in Veenendaal: veel mensen komen om of sterven als gevolg van een arrestatie. Na de mislukte slag om Arnhem komen veel evacués naar Veenendaal. Maar ook de Duitsers hebben het dorp ontdekt: er worden honderden soldaten ondergebracht en de omgeving wordt gevechtsklaar gemaakt. In dit Sperrgebiet moeten veel Veense mannen verdedigingswerken aanleggen. Ook Italiaanse krijgsgevangenen helpen hierbij. Een groot aantal wordt gestald in een kamp aan de Middelbuurtseweg. Blijkbaar is de toenemende activiteit in ‘t Veen de geallieerde luchtmacht niet ontgaan. Op donderdag 9 november wordt het vuur geopend op het kamp. De meeste mannen zijn elders aan het werk, maar vijf krijgsgevangenen krijgen de volle laag: Ettore Gennari, Dante Martelli, Sergio Opportuni en Albino Regazzi komen om. De vijfde - Dante Zanardi - wordt nog naar het hospitaal vervoerd, maar sterft onderweg.

Maar de luchtbeschietingen zijn niet over. Op zaterdag 11 november wordt Maas Muller dodelijk getroffen. Hij moet met paard en wagen voedsel vervoeren voor dwangarbeiders en evacués. Komend uit het Sperrgebiet wordt hij op de Kerkewijk beschoten door een Brits vliegtuig.

MARIETJE DOODGESCHOTEN

En nog houdt het geweld niet op. De negenjarige Marietje van Ravenswaaij is met andere kinderen op donderdag 16 november onderweg naar de Hoogstraat. Ze woont in een boerderij, waar nu de Waterman is en via het huidige fietspad tegenover de VRC-velden rent ze uitgelaten naar voren. Vlakbij het huidige fietspad richting Vijgendam, roept ze nog: ,,Wie het eerst aan de hoek is…” 

Het zijn haar laatste woorden. In de verte bespeurt een Duitse soldaat onraad en zijn geweerschot treft haar in het hoofd. Het meisje is op slag dood. Terwijl Marietje nog boven aarde staat, wordt de volgende dag - vrijdag 17 november - Jan van der Munnik gearresteerd bij familie op de Groenelaan. De verzetsman wordt rond 18.15 uur opgepakt en daarna in Utrecht vreselijk mishandeld. Een dag later wordt de belangrijke verzetsman Ad van Schuppen gepakt en in zijn kielzog Henk Brouwer jr. 

(de tekst gaat onder de foto verder)

Het napalmmeisje Kim Phuc bracht een bloemenhulde voor Marietje van Ravenswaaij. - Ichthus College Veenendaal

KLOPJACHT EN FUSILLADE

Maar de rollercoaster gaat door: die avond vindt bij de oude Rijksweg naar Elst een vuurgevecht plaats, waarbij de Duitse onderofficier Alt zwaargewond raakt. De Duitsers openen een klopjacht, maar vinden de daders niet. Hoe de nazi’s gaan reageren wordt duidelijk op maandag 20 november. Terwijl Marietje begraven wordt, rijdt een aantal auto’s met ‘Todeskandidaten’ naar Veenendaal. Rond 17.00 uur worden ze terechtgesteld. De lichamen van Jan van der Munnik, Philip de Leeuw, Tom Lambrechtsen van Ritthem, Victor van den Bergh, Pieter ter Beek en dominee Bas Ader worden pas de volgende dag in een gesloten kar door de Hoofdstraat naar de begraafplaats gebracht. Het kruis op de berg markeert de fusilladeplaats.

Op die 21e november volgt ‘s middags nog een drama. Die morgen zijn twee Veense koeriersters gearresteerd en dat leidt de Sicherheitsdienst naar de schoenenzaak van Barend van Doorn (nu de Fone Zone) in de Hoofdstraat. Ze zoeken verzetsman Tom van Doorn, maar die is afwezig. Wel worden zijn ouders, broer Jan en verzetsvriend Auke Sybenga ingerekend. Dat geldt ook voor koerierster Leny Mostert en verzetsman Jaap Engelaan, die even langskomen. Engelaan wordt zwaar mishandeld. De SD arresteert ook zijn vrouw Dina met achterlating van hun kleine kinderen. Ook Johan Looijen en de belangrijke verzetsman Ab van ’t Riet worden opgepakt. Van de mannen komt niemand terug. 

VERMICELLIFABRIEK

Begin december doen dezelfde SD’ers een inval bij de Vermicellifabriek, waarbij vader en zoon Van Buuren worden opgepakt en bij de boerderij van Roef van Ginkel, waarbij hijzelf en zes anderen worden gearresteerd. Niemand overleeft het. Maar zij zijn niet de enigen, die ver weg omkomen. De dwangarbeider Cornelis Veenhof sterft op 25 november. Zijn graf bevindt zich in Düsseldorf. Een dag later - 26 november - overlijdt nog een plaatsgenoot, die gedwongen voor de Duitsers werkt. Tinus van Barneveld wordt in het Sperrgebiet tussen Wageningen en Veenendaal geraakt door geallieerde granaatscherven. Hij overlijdt in een noodziekenhuis aan de Dijkstraat.

Op 20 november organiseert het Ichthus College opnieuw de jaarlijkse herdenking bij het kruis op de berg. Deze keer worden alle slachtoffers van november ‘44 herdacht, ook die van de invallen in de Vermicellifabriek en de boerderij van Van Ginkel. Alle belangstellenden - en in het bijzonder nabestaanden - zijn hartelijk welkom bij de herdenking van 14.00 tot 15.00 uur bij het monument.