Ingetogen holocaustherdenking in Veenendaal: ‘Verbindingen zoeken, overal en altijd’

VEENENDAAL Het was een ingetogen herdenking op het gemeentehuis van Veenendaal dinsdagmiddag. In de raadzaal waren zo’n 170 personen bijeen voor de eerste holocaustherdenking in Veenendaal, georganiseerd door de gemeente en de geschiedenisleraren van de vier plaatselijke middelbare scholen. Genodigden, sprekers, belangstellenden en groepen leerlingen herdachten de Shoah en dan met name de Veenendaalse slachtoffers. De bijeenkomst is, gezien de internationale spanningen, vooraf stil gehouden. De bedoeling is wel dat het een jaarlijkse traditie wordt.

door Martin Brink

Jongeren van rond de vijftien jaar vormden de grootste groep in de raadzaal. Van elke school mochten twee leerlingen de in totaal 64 namen voorlezen. Dat zijn niet-teruggekeerde Joden uit Veenendaal en die in Veenendaal ondergedoken waren. Ook Philip de Leeuw, geëxecuteerd op de Berg bij Prattenburg in Rhenen, werd genoemd.

De namen van de dertien Veenendaalse Joden die niet terugkeerden staan onder meer op het monument aan de Duivenweide. Na afloop van de bijeenkomst in het gemeenhuis gingen genodigden en scholieren daar naar toe. Rabbijn Evers uit Amsterdam sprak daar een herinnering uit, waarna de scholieren een roos legden. Ook werden plekken bezocht waar Veenendaalse Joden woonden en waar nu zogenaamde struikelstenen voor het huis in het trottoir liggen.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Foto: Martin Brink

BEVLOGEN TOESPRAAK

Bijzonder was de aanwezigheid van een overlevende van de Veenendaalse onderduik. Maar ook een kleindochter van slachtoffers en dochter van een overlevende. Beiden hielden een bevlogen toespraak. De 89-jarige Karel Beesemer sprak kort over zijn leven en wat hem nog steeds bezighoudt. Dat deed hij twee dagen ervoor ook bij het Spiegelmonument in het Amsterdamse Wertheimpark waar hij op uitnodiging van het Auschwitz Comité sprak tijdens de jaarlijkse Nationale Holocaust Herdenking.

In Veenendaal vertelde hij zijn verhaal opnieuw: ,,Ik neem als vertrekpunt het boek In Memoriam. Het is geen spannend leesboek, maar een boek waarin de namen staan van de ruim honderdduizend Joodse slachtoffers. Zij werden bij razzia’s opgepakt, gedeporteerd naar vernietigingskampen om daar op fabrieksmatige wijze door de nazibeulen te worden vermoord. Van hen is zelfs geen graf bekend. Het boek is samengesteld omdat in de Joodse denkwereld het verdwijnen van de naam van een overledene een ondraaglijke gedachte is. Anders zou het bijna zo zijn alsof de omgebrachte Joodse mensen nooit hebben bestaan.”

Hij telde de naam ‘Beesemer’ en kwam tot 76 personen. In zijn toespraak memoreerde hij zijn vader Leon, broer Jacob van dertien en moeder Rozette die 37 jaar werd. Zijn broer Abraham kwam door alle ontberingen zeer ernstig ziek terug uit Auschwitz. Hij overleed korte tijd later. Dat zijn naam nergens wordt genoemd, doet Karel Beesemer nog altijd zeer.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Foto: Pieter Vane

‘HET GEBEURT WEER’

Hij gaf ook een dringende waarschuwing: ,,Nu tachtig jaar later wordt de tijd die tussen ons en de Holocaust ligt, elke dag groter en de generatie die het zelf heeft meegemaakt wordt kleiner. En daarin schuilt het gevaar: dat we als samenleving vergeten dat zoiets nooit meer mag gebeuren. Maar haat en onverdraagzaamheid beginnen klein: als geruchten, als haatdragende woorden en als vingerwijzen naar een groep die ons niet zint.”

,,En we zien dat vandaag in deze maatschappij, in de politiek, weer gebeuren! En voor je het weet worden dat daden die onherstelbare schade aanrichten. Daar mogen we niet over zwijgen! Wat ik wil zeggen is simpel: herinner, waak en zorg voor elkaar. Ik hoop dat deze herdenking ertoe bijdraagt om nooit in stilte toe te kijken wanneer haat zijn kop weer opsteekt. Anders gezegd: dat het ons inspireert en aanmoedigt om elke dag te vechten voor een wereld waarin liefde, respect en medemenselijkheid voorop staan.”

Beesemer kwam tijdens de oorlog uit Renkum, waar hij was ondergedoken. Met de evacuatie van de zuidelijke Veluwezoon vanwege de Slag om Arnhem in september 1944 kwam hij in Veenendaal terecht, aan de Kerkewijk om precies te zijn. Hier maakte hij de bevrijding mee.

Na de oorlog ging hij de politiek in. Hij werd ARP-wethouder in de gemeente Renkum en later in De Bilt, de plaats waar hij nog woont en in tal van besturen zit. Beesemer is één van de acht nog levende Veenendaalse Joodse onderduikers. In 2010 beschreef hij zijn oorlogservaringen in het boek ‘Hoe heette ik ook alweer?’

(de tekst gaat onder de foto verder)

Foto: Martin Brink

LEREN KOESTEREN

Een inlevende toespraak had ook Nathanja van Moppes, kleindochter van Machiel en Marie van Moppes die ondergedoken zaten bij de familie Van Barneveld aan de Savornin Lohmanstraat 18. Zij is de dochter van hun zoon die de oorlog overleefde. ,,Nell en Willem openden hun deuren voor mijn opa en oma”, vertelde ze met diep respect. Zij en haar familie wisten tot voor enkele jaren geleden weinig over de heftige oorlogsgeschiedenis.

,,Sinds mijn schooltijd zoek ik er al naar.” Dankzij verhalen op websites konden steeds meer puzzelstukjes aaneen worden geregen. ,,Ik wist niets over Veenendaal, maar ik heb het leren koesteren”, vertelde ze. Vooral omdat ze ook nazaten van de Van Barnevelds leerde kennen, die ook weinig wisten wat hun opa allemaal had gedaan. Het echtpaar Van Moppes kende Willem van Barneveld door zijn werk als manufacturier.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Foto: Martin Brink

Het adres werd verraden doordat een gearresteerde bonkaartenbezorgster doorsloeg. Op woensdag 19 april 1944 werden hij en de twee onderduikers gearresteerd. Ook Willem van Barneveld kwam niet terug. Hij overleed in concentratiekamp Buchenwald.

In september 2021 werd voor het gemeentehuis een informatiebord onthuld voor de omgekomen raadsleden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Van Barneveld staat ook op dit bord. Hij was raadslid voor de sociaaldemocraten (SDAP) van 1937 tot augustus 1941 toen de nazi’s de gemeenteraad ophieven.

Door deze gezamenlijke geschiedenis zijn deze twee families met elkaar verbonden. Tot op de dag van vandaag. Dat memoreerde Nathanja van Moppes nog eens nadrukkelijk. Ook zij had net als Karel Beesemer een waarschuwing: ,,Hoe stabiel en diepgaand is de veiligheid nu, maar ook hier zijn er groepen die buitengesloten worden en hoezeer hebben wij de moed om naar die mensen te kijken? Laten we niet alleen herdenken maar ook verbindingen zoeken, overal en altijd.”

Foto: Pieter Vane