Onderzoek naar gefusilleerde burgers in 1945 werpt nieuw licht op oorlogsmisdaden in de regio Rhenen

RHENEN/OPHEUSDEN SS’ers fusilleerden tussen 16 februari en 1 april 1945 21 onschuldige burgers in het Sperrgebiet van Opheusden, Rhenen en Bennekom. Hoewel zij een Ausweis bezaten om deze militaire zone te betreden, kregen zij toch de kogel. Naar het hoe en waarom deed de Zwolse amateurhistoricus Carin Weustenenk uitvoerig onderzoek. Haar bevindingen presenteerde ze onlangs in Opheusden.

door Marco Diepeveen

Onder de vele aanwezigen waren nabestaanden van de gefusilleerde burgers. Waaronder Dicky Huibers-van Vlaanderen en haar zoon Dick uit Opheusden. Ze was vier toen ze haar vader Willem van Vlaanderen junior verloor. Ook zijn oom Willem senior en de schoonzoon van deze oom, Frederik van de Wetering, werden op hetzelfde moment doodgeschoten.

HET GESLOTEN DOSSIER

In de uitgekomen studie ‘Dijkvriendinnen’ schetst Carin de oorlogsbelevenissen van haar Opheusdense moeder. ,,Zij school met haar familie en buren in een boerderij aan de Rijnbandijk toen de slag om Opheusden woedde in oktober 1944. Dick Huibers reageerde op die publicatie met vragen over drie familieleden die door SS’ers waren gefusilleerd.” Dat leidde tot een onderzoek, resulterend in de studie ‘Het gesloten dossier’.

Een politiedossier in het Nationaal Archief gaf meer duidelijkheid en details. ,,De lichamen waren na de oorlog gevonden, op aanwijzingen van betrokken Nederlandse SS’ers. Ze lagen op de kop van het hoornwerk aan De Spees in Kesteren, waar nu een knotwilg bloeit. Willem senior uit Kesteren en Frederik uit Zaltbommel werden herbegraven in Kesteren, Willem junior in zijn woonplaats Tiel.

ONBEANTWOORDE VRAGEN

Maar veel vragen bleven tot voor kort onbeantwoord. Had het drietal een vergunning om het Sperrgebiet te betreden? Waren zij spionnen of verzetsstrijders? Waarom werden juist zij opgepakt en anderen niet? En door wie? Het drietal was met de gezinnen geëvacueerd in de steenfabriek in Maurik. ,,Ze vertrokken op 4 maart naar de boerderij van Willem senior aan de Rijnbandijk 167 in Kesteren, om hooi en verstopte levensmiddelen te halen. Ze hadden een Sonderausweis (speciale vrijstelling voor het Sperrgebiet) op zak.”

De wachtpost liet hen door. Bij de boerderij worden ze gesignaleerd en zonder verhoor en onderzoek op De Spees geëxecuteerd. ,,Standartenführer (kolonel) Michael Hans Lippert is hoofdschuldige. Aan de vrijstellingen hechtte hij geen enkele waarde. De commandant van Regiment 84 van de 34ste SS-divisie Landstorm Nederland (bestaande uit Nederlandse SS-vrijwilligers) kreeg tien jaar gevangenisstraf, maar koningin Juliana verleende hem in 1953 gratie. Zijn hoofdkwartier zat aan de Acacialaan in Rhenen.”

‘MOEILIJKER TE VERTEREN’

Willems kleinzoon Dick Huibers: ,,De meeste puzzelstukjes zijn nu op hun plaats gevallen. We hebben ons altijd getroost met de wetenschap dat de mannen verzetsstrijders waren. Maar dat blijkt dus niet geval te zijn, wat hun zinloze dood moeilijker te verteren maakt. Mijn moeder kan het nauwelijks geloven dat ze gewoon onschuldige burgers waren, die zonder enige geldige reden ter dood werden gebracht.”

NOOIT GEVONDEN

Van de 21 gefusilleerden is het stoffelijk overschot van Rhenenaar Hendrik Jan Hogenkamp, meubelmaker bij de plaatselijke meubelfabriek Koekoek, nooit gevonden. Zijn naam prijkt ook op geen enkel oorlogsmonument. 

Zijn 81-jarige neef Gradus: ,,Hij woonde in het huis van mijn grootouders aan de Verlengde Acacialaan. Na de oorlog hebben mijn opa en ik overal gezocht met prikstokken. Zonder resultaat. Ome Hendrik Jan was na de evacuatie van Rhenen teruggekeerd naar huis, waar hij werd gesnapt door SS’ers. Die namen hem mee en zetten hem vast in een schuurtje. Daaruit ontsnapte hij en ging voor de tweede maal naar huis. Waarom? Geen idee. Achteraf gezien een domme en ondoordachte beslissing. Een SS’er zag hem bezig in de keuken en gooide een handgranaat naar binnen. Gewond vluchtte hij naar boven, werd opnieuw gearresteerd en in de buurt doodgeschoten. Hoogstwaarschijnlijk zullen we het graf nooit vinden, omdat er inmiddels huizen staan.” 

Hogenkamp was één van de negen Sperrgebietslachtoffers in Rhenen. De Bennekomse geëxecuteerden werden vermoord rondom boerderij Droevendaal aan de Bornsesteeg. Allemaal door dezelfde SS-eenheid.

Wie de studie wil aanschaffen kan terecht bij de boekwinkel in Opheusden of bij het bezoekerscentrum van het Fort aan de Buursteeg in Renswoude.