Beeld Betogende Arbeiders wordt nu beter beschermd

VEENENDAAL Het heeft even geduurd maar het is nu zeker dat de Veenendaalse erfgoedonderneming Tomorrow de nieuwe eigenaar wordt van het beeld Sociale Strijd of Betogende Arbeiders van de bekende beeldhouwer Marius van Beek. Het beeld staat langs de Industrielaan op het voormalige schoolplein van de LTS Talmaschool. Over het eigendom bestond onzekerheid.

door Martin Brink

Johan van den Essenburg, directeur van Tomorrow, laat weten dat hij van het rijk nu officieel antwoord heeft gekregen dat het monumentale beeld van het schoolbestuur naar Tomorrow mag worden overgedragen, hetgeen ook zal gebeuren. Dat is pas kortgeleden bekend geworden. Daarmee kan het worden opgenomen in de portefeuille met openbare kunstwerken van Tomorrow en daarmee ook garant staat voor onderhoud ervan. Want daar schortte het de laatste jaren, op z’n zachtst gezegd, flink aan.

Hoe zat het toch ook alweer met Betogende Arbeiders? Het beeld toont twee protesterende mannen en een moeder met kind. Het verbeeldt de sociale strijd onder leiding van de sociaal betrokken hervormde predikant Syb Talma, de eerste minister voor sociale wetgeving. Het kunstwerk dateert uit 1964 en werd door het bestuur van de LTS geschonken aan de school.

KUNSTENAAR Marius van Beek was een in Oosterbeek wonende en werkende kunstenaar. Zijn beelden staan door heel Nederland. Eén van zijn meest bekende werken staat in Nijmegen: een beeld van verzetsstrijder Jan van Hoof aan de voet van de Waalbrug. Door zijn toedoen werd de brug behouden. Jan is afgebeeld in een voor Marius van Beek kenmerkende pose. In 1963 schreef Van Beek aan het schoolbestuur over het beeld: ,,Op de kopse balk een portret van dominee Talma, zijn sociale strijd, zijn onafhankelijke strijd uit te beelden, zodat de man op de juiste manier eer wordt gebracht. De sokkel - in kubistische blokken gebouwd - moeten de hechte grondslag waarop Talma gewerkt heeft verbeelden.” 

De school heeft plaatsgemaakt voor het appartementencomplex De Reünie. Kort nadat de school deze plek verliet en het nieuwe pand aan de Sportlaan in gebruik nam, besloot het bestuur van het VMBO in Ede, waar CSV Het Perron onder ressorteert, dat het beeld mee moest verhuizen. Het was immers onduidelijk wat er met het gebouw aan de Industrielaan.

ACTIE VOOR VERPLAATSING Toen duidelijk werd dat de ‘oude Talma’ behouden zou blijven en door Patrimonium woonservice omgetoverd zou worden tot huur- en koopappartementen voor starters, werd een actie opgestart om het beeld teruggeplaatst te krijgen. Uiteindelijk werd dat gerealiseerd door drie personen: Piet de Vrije, toen directeur van de woningcorporatie die het als zijn dure plicht zag om dit toonbeeld van arbeiders - waarvoor de corporatie in 1918 werd opgericht - weer ‘thuis’ te brengen, Martin Brink, redacteur van deze krant en Bernhard Bouwman, oud-directeur van de school. Op 1 december 2015 werd het op de (bijna) oorspronkelijke plaats opnieuw onthuld door Michaël en Sandra van Beek, kinderen van de kunstenaar. Terugplaatsing is één, maar onderhoud en restauratie was een tweede zaak.

BEHEER Het schoolbestuur in Ede had toestemming voor verplaatsing gegeven en daarna het beeld overgedragen aan de gemeente. Daar nam men het beeld symbolisch in ontvangst, maar van enig beheer was geen sprake. Zoals met alle kunst in de openbare ruimte overigens. Uiteindelijk bleek de overdracht ook een misvatting. In 1964 werd dit beeld namelijk gerealiseerd via de zogenaamde éénprocentsregeling, wat betekent dat een deel van de bouwkosten besteed moeten worden aan een kunstzinnige uiting. Dat impliceert ook meteen dat een kunstwerk van de oorspronkelijke opdrachtgever, in dit geval de school, blijft.

GROEN LICHT Tomorrow wilde het beeld overnemen om er ook daadwerkelijk onderhoud aan te plegen. Het rijk heeft de onduidelijkheid nu opgehelderd en via de erven Van Beek wordt nu gekeken naar de juiste restauratie- en renovatiemethode. Betogende Arbeiders is niet het enige kunstwerk dat in eigendom is gekomen van Tomorrow. Ook het kunstwerk van Herman van der Heide langs het Boompjesgoed is in hun beheer en helemaal opgeknapt nadat de huizen erachter gebouwd werden. Ook dit kunstwerk werd via de eerder genoemde regeling gerealiseerd. Had in 1964 het schoolbestuur nog iets te zeggen over de keuze van de kunstenaar, in 1972 werd de schooldirectie tot ongenoegen plotseling geconfronteerd met Van der Heide en diens kubusachtige kunstwerk waarvan de voorstelling onduidelijk was. In de school was ook een wandmozaïek verbeeldende de geschiedenis van Veenendaal en gemaakt door Just Halbertsma. Bij de sloop van een deel van de oude school werd dit langwerpige mozaïek gered en in genummerde stukken opgeslagen bij Buddingh Natuursteen, die destijds ook voor de realisatie zorgde.

TEGENOVER DE ACTION ,,Het komt straks weer terug, dan in het centrum”, vertelt Johan van den Essenburg. ,,Dat zal nog wel even duren. Het komt waarschijnlijk in en buiten het pand dat gerealiseerd wordt tegenover de Action. In het eerste kwartaal van 2023 start de bouw die ongeveer anderhalf jaar in beslag neemt. Op z’n vroegst staat het mozaïek er eind 2024.”

En dat is nog niet alles. Via deze krant werd kunstenaar Hedda Willem Buijs er op attent gemaakt dat in het pand op de hoek van de de Industrielaan met de Groeneveldselaan, de voormalige Carolan, nog steeds een vroeg mozaïek van zijn hand is te vinden: een gestileerde ‘C’ waaruit producten van de onderneming vloeien. Het werd door de ondernemingsraad in 1970 aangeboden aan de directie vanwege het tienjarig bestaan van de Carolan.

PROJECTEN Van de aanbieding/onthulling is een mooie serie kleurenfoto‘s bewaard gebleven. Op vragen van deze krant wilde Buijs niet ingaan. Hij toonde geen belangstelling meer voor zijn kunstwerk. Ondertussen zocht hij toch contact met Tomorrow. Of ze het konden redden. Van den Essenburg heeft er wel ideetjes over maar het is nog te vroeg om daarover uit te wijden. Er is dus nog genoeg te doen. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de redding van het kerkje aan de Zandstraat waarvan de renovatie binnenkort start en molen De Vriendschap aan de Nieuweweg waarover ook een boek in de maak is. Het zijn allemaal projecten van Tomorrow evenals de ontwikkeling van de Roode Haan en de naastgelegen Turfweide langs de Slaperdijk dat eind september van start gaat.