Uit het depot van het museum: ‘Waar zijn de Veense kerkklokken?’

VEENENDAAL De vroegere gemeentesecretaris Dick van Manen verzamelde zeer gevarieerde documenten uit de oorlogstijd. Na zijn dood in 2019 heeft zijn vrouw deze archivalia geschonken aan het Stadsmuseum. Ook in dit tweede deel komen bijzondere documenten aan de orde, waaronder één waarop de vraag wordt gesteld waar de kerkklokken van Veenendaal zijn gebleven. Deel 1 verscheen op 3 mei.

door Hans Wegen

Dick had oog voor eigen hachje, hij zorgde ervoor dat hij vrijstelling kreeg voor de aanvankelijk nog niet verplichte arbeidsdienst. Er zijn ook twee documentjes waaruit blijkt dat Dick goed voor zijn fiets zorgde. Er staat ‘D. van Manen, Kanaalweg 21, benötigt dringend sein Fahrrad als Beamter Stadtkanzlei (= gemeentesecretarie) Veenendaal.’ Zijn fiets mag daarom niet in beslag genomen worden.

OPROEP

Ernst Voorhoeve, sinds 1940 propagandaleider van de NSB, stuurt op 1 januari 1941 een nieuwjaarswens rond. Maar het is eigenlijk een oproep om samen te werken in de NSB. Er staat onder meer: ‘Het is de taak der Germaansche volken bij de herordening van Europa (d.w.z. na de oorlog, HW) leiding te geven. De Nederlanders mogen daarbij niet ontbreken.” 

En verder: “Wij wenschen U van harte een gelukkig Nieuwjaar. Wij doen dit in goed vertrouwen op de kracht van ons Volk, in goed vertrouwen ook op de welwillendheid van den Leider van het Duitsche Rijk.’ Het moet een onstuimige NSB-vergadering geweest zijn op zaterdag 5 juni 1943 in gebouw Tivoli in Utrecht, een aantal leden liep woedend de zaal uit. Van Manen had hier een uitgebreid verslag van. Er waren 1300 functionarissen bijeen. Onder hen ook de voornaamste concurrenten van leider Anton Mussert: Henk Feldmeijer en Meinoud Rost van Tonningen.

CONFLICT

Zij werden steeds meer pro-Duits, terwijl Mussert aanvankelijk nog erg pro-Nederlands was. Het conflict was zo hoog opgelopen dat Mussert een onderhoud met Hitler aangevraagd had. Tijdens deze bijeenkomst zet hij uiteen wat hij allemaal met Hitler wil bespreken, zodra hij een uitnodiging krijgt. Hij wil onder meer weten wat Hitler allemaal na de oorlog van plan is, wat zijn beleid zal zijn met de concentratiekampen.

Ook wil hij dat in Nederland vrijheid van godsdienst en geweten gegarandeerd zal zijn. Vervolgens stuurt hij aan op een confrontatie met Feldmeijer die daarop woedend met zijn staf de zaal verlaat. Mussert eindigt zijn redevoering met: ‘Ik heb een vast vertrouwen in den Führer. Hij heeft namelijk gezegd dat hij het lot van het Nederlandse volk in mijn handen zou leggen. Mocht hij zijn woord niet gestand doen, dan is het afgelopen met het nationaal-socialisme in Nederland.’ Er zijn ook enkele spotteksten bewaard. Een ervan heeft als opschrift ‘Voor Uw W.C.’ Het is een komische vergelijking tussen een wc die bezet is en het bezette vaderland.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Een legitimatie van Dick van Manen waaruit blijkt dat hij werkzaam is op de gemeentesecretarie van Veenendaal. - Stadsmuseum Veenendaal

PAMFLET

‘Ons land is als dit cabinet,/Eerst was het vrij en nu is ‘t bezet./ ‘t is hier als in de Nederlanden:/ Geen winst, doch vele offeranden./ Ook hier wacht men in stille wijding./ Op het moment van de bevrijding./ Alles, gelijk in ons land,/ Komt onder zware druk tot stand./ Doch, onder het zuchten dat wij horen,/ Wordt ons een nieuwe hoop geboren./ Ten slotte geldt voor allebei/ Heel spoedig komen zij weer vrij./ Hoe opgelucht zult gij u voelen,/ Als gij het vuil straks weg ziet spoelen.’/
‘Waar zijn de klokken van Veenendaal? Zijn ze gebruikt om met een V-1 op Londen te schieten, of voor kogels... wij weten het niet’.

Dit is het opschrift van een door heel Veenendaal verspreid pamflet, opgesteld door de Hervormde Jeugdraad. De bedoeling was dat elke Veenendaler naar vermogen zou bijdragen aan de aanschaf van nieuwe klokken. De vijand had alle kerkklokken meegenomen. De inzameldag was gesteld op zaterdag 15 juni 1945.

Wie de documenten wil inzien kan contact opnemen met de afdeling Collectiebeheer van het Stadsmuseum Veenendaal aan het Kees Stipplein.

Gemeentesecretaris Dick van Manen bij zijn afscheid in december 1984. Een delegatie uit Rhenen staat in de rij. - Archief Martin Brink/Cord Otting/Gemeentearchief Veenendaal