Uit de nalatenschap van Dick van Manen

VEENENDAAL Foto’s van Rotterdam na het bombardement, Duitse propagandaflyers, vergunning voor aankoop kostuum Dirk van Manen, Ausweis Fahrrad nicht Beschlagnahmung, brieven burgemeester Van Kuyk aan instanties van de bezetters in Utrecht, spotdichten. Zomaar een greep uit de talrijke oorlogsdocumenten die door de weduwe Van Manen aan Stadsmuseum Veenendaal zijn geschonken. Dat was in 2019, het jaar waarin Dick van Manen overleed op 95-jarige leeftijd. 

Dick van Manen was gemeentesecretaris van 1963 tot 1984 en een echte verzamelaar; daarvan getuigen bijvoorbeeld zijn kroniek Aanzienlijk vlek in ’t Stichtse (over Veenendaal tot 1840) en het boek Aartsvaders en aanverwanten (over oude Veense geslachten).

EREPENNING

Van Manen werd geboren in 1923. Na zijn schooltijd kwam hij in dienst bij de gemeentesecretarie en ging een opleiding volgen voor het gemeentesecretariaat. Op grond daarvan had hij met nog enkele anderen, in het begin van de oorlog ontheffing van de arbeidsinzet aangevraagd. Hij werkte samen met zes burgemeesters, van Van Kuyk tot Wiechers en was intensief betrokken bij de bouw van een nieuw gemeentehuis. Hij kreeg in 2018 de erepenning van de gemeente Veenendaal.

BRIEVEN

Aan de Maliebaan in Utrecht waren enkele gebouwen in gebruik door de NSB, de Reichskommissar voor de bezette Nederlandse gebieden, de Duitse Sicherheitsdienst en de Sipo, de Sicherheitspolizei. Deze laatste twee zaten op nr. 74, een groot pand waarin zich in de kelder cellen bevonden. Daarin zijn veel Nederlandse verzetsmensen verhoord en gemarteld.

Eén van de bijzondere notities in het Van Manen-archief gaat over een patrouille van de SS in 1943. - Stadsmuseum Veenendaal

De bewaarde brieven zijn in keurig handschrift en in keurig Duits opgesteld door Van Manen, de getypte versies daarvan zijn waarschijnlijk daarna in naam van de burgemeester verstuurd. Eén zo’n brief gaat over een gebeurtenis die te maken had met de pas in 1960 opgeheven gemeentegrens tussen Ede en Veenendaal (Gelders en Stichts Veenendaal). Op vrijdag 30 april 1943 was er een patrouille van de SS de provinciegrens overgegaan. In Gelders Veenendaal bestond er al een avondklok, men mocht daar na 20.00 uur niet meer buiten zijn.

Die regeling was er nog niet voor Stichts Veenendaal. De patrouille wist dat kennelijk niet en begon te schieten toen men veel mensen op straat zag in het Stichtse. Een man werd gewond, veel fietsen raakten beschadigd en er was grote paniek. De politie had geprobeerd de situatie uit te leggen aan de SS-commandant maar die wilde niet luisteren.

De brief is tevens een herhaald en dringend verzoek van de burgemeester om nu eindelijk eens de grenzen te veranderen, daar was namelijk in oktober 1940 al een principeafspraak over gemaakt. Verzonden op 11 mei 1943 door burgemeester Van Kuyk.

ARBEIDSDIENST

‘Uw plaats is in den Nederlandschen arbeidsdienst’. Dit is een boekje waarin de arbeid voor de Nederlandse arbeidsdienst aangemoedigd en verheerlijkt wordt. Foto’s erbij van onder meer de ochtendgymnastiek, de vlaggenparade, op mars.

Centraal staat arbeid als dienst aan het volk, ‘als een offergave, ja als eeredienst aan land en volk’. Geschikte jongemannen worden in kampen geplaatst, ver van de verleidingen in het moderne leven.

De aanmelding was in eerste instantie vrijwillig, maar toen bleek dat er nauwelijks aanmeldingen kwamen werd die op 1 april 1942 verplicht, helaas geen grap.

De moeite van het lezen en bekijken waard, deze documenten. Wordt vervolgd.

door Hans Wegen

Voorbeeld van een brochure in de Van Manen-collectie. - Stadsmuseum Veenendaal