Rhenenaar Herman Franken wijst jongeren op wat oorlog met je doet: ‘Mijn vader haalde de chanoekia in uniform op…’

RHENEN Herman Franken wijst op de chanoekia die een prominente plek in de woonkamer heeft gekregen. ,,Het is één van de weinige zaken die uit de oorlog en de jaren ervoor zijn overgebleven”, zegt de tachtigjarige Rhenenaar met Joodse familiewortels.

door Martin Brink

,,Zelf ben ik geen Jood want dat wordt via de moeder doorgegeven. Mijn vader was Joods, mijn moeder dus niet”, verduidelijkt hij. Herman Franken vertelt over zijn familiegeschiedenis op scholen. Daar vindt hij een aandachtig gehoor.

Om op die chanoekia (een negenarmige kandelaar die bij het joodse feest Chanoeka wordt gebruikt en in feite een speciaal soort menora is) terug te komen: ,,Die trof mijn vader aan bij de buren van zijn ouders in Den Haag waar het in bewaring was gegeven. Eén arm hadden ze er al afgezaagd en de Davidsster was ook al verdwenen. Mijn vader was toen lid van de Nederlandse Gezagstroepen. Hij kwam compleet in uniform binnen om spullen terug te halen. Dat maakte indruk: hij kreeg het zonder problemen mee, samen met wat andere goederen. Ik heb de chanoekia nog laten restaureren.”

DOORGEVEN AAN JONGERE GENERATIE

Herman Franken, sinds mei 1981 in Rhenen werkzaam, is één van de ongeveer 220 gastsprekers van het Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII-Heden. Hij vindt het een eer om iets door te mogen geven aan een jongere generatie. Het zijn de hoogste groepen van de basisschool en de eerste drie klassen van de middelbare scholen waar hij zijn verhaal vertelt. Dat doet hij aan de hand van voorwerpen en de familiegeschiedenis. Vorig jaar werd hij een keer of zeven gevraagd. De contacten lopen altijd via het Landelijk Steunpunt. ,,Ik heb gezegd dat ik beschikbaar ben wanneer ik er binnen een uur ben. Ik kan dus ook niet zeggen hoeveel sprekers er in deze regio zijn en hoe vaak ze worden gevraagd. Dat kan ik alleen voor mijzelf zeggen.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

De chanoekia die een prominente plek in de huiskamer van de familie Franken heeft. - Herman Franken

Zo gaf hij lezingen in onder meer Ede, Lienden en Beuningen. De reacties zijn zeer verschillend. ,,Je ziet dat er groepen zijn die zich goed hebben voorbereid, bij anderen hoor je ze denken: wanneer houdt het op. Ik heb meegemaakt dat ze hun vragen op post-its hadden geschreven. Die konden we op die manier mooi wegstrepen. Soms is de gastles ook onderdeel van een project.” Franken vindt het wel opvallend dat in het onderwijs uit de kerkelijke richting doorgaans beter wordt geluisterd en men gerichter vragen stelt. Hoe dat komt? ,,Ik denk dat men daar meer mensgericht denkt.”

BIJNA HELE FAMILIE WERD VERMOORD

Aan de hand van wat schaarse papieren en foto’s komt het verhaal naar boven. Ergens tijdens het gesprek merkt hij op: ,,Ik vertel ook wat het met je familie doet, tot in de huidige tijd want ik ben met mijn ouders de enige die het hebben overleefd. Ik heb geen ooms en tantes van vaderskant. Mijn vader kwam uit een gezin met zes kinderen. Familie werd vermoord in Sobibor, Mauthausen en Auschwitz.”

Herman Franken is in Den Haag geboren maar als kind naar het noorden van ons land gegaan. Hij werkte onder meer in de gemeente Havelte (nu Westerveld). In zijn pakket was onderwijs en personeelszaken. Toen in de gemeente Rhenen een leidinggevende plek vrijkwam op hetzelfde terrein, was de keuze snel gemaakt om hierop te solliciteren.

ZOEKTOCHT MET VERRASSINGEN

Zo kwam hij met zijn gezin in Rhenen terecht. Rond die tijd begon hij zich te interesseren voor de Joodse wortels van zijn vader. In dit nog internetloze tijdperk bezocht hij persoonlijk allerlei archieven en ontdekte steeds meer. Soms kreeg hij geen antwoorden of die werden achtergehouden. De bezoeken leverden veel verrassende zaken op. Namen die met opzet in het persoonsbewijs van zijn vader waren veranderd, soms ook foutieve plaatsen: alles om de juiste identiteit te verhullen, bang voor allerlei maatregelen.

Het maakte zijn zoektocht steeds ingewikkelder. Er waren zelfs geen geboorteaktes te vinden. ,,In de gemeentelijke basisadministratie is deze fout nooit hersteld.” Zijn vader zou het nooit te weten komen.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Heiman (Herman) Franken werd in maart 1946 lid van de Nederlandse Gezagstroepen. Daarvoor was hij lid van de Binnenlandse Strijdkrachten. - Familiearchief

Vader Herman Franken (eigenlijk Heiman geheten) was 27 jaar toen hij in 1942 trouwde met Alie Nöhr, geboren en getogen in Den Haag. De moeder van Herman senior kwam uit het Overijsselse Dedemsvaart. ,,Ik denk dat ze elkaar hebben ontmoet bij een vereniging van Overijsselaars”, vermoedt Herman. Omdat het een zogenaamd gemengd huwelijk is dachten ze veilig te zijn voor de steeds strenger wordende maatregelen. Maar enkele weken later werd dat niet meer toegestaan. Toen het leven voor Joden steeds strakker werd aangehaald, besloten ze naar Engeland te vluchten. Dat dachten ze te kunnen realiseren via een adres in het Limburgse Spekholzerheide waar ze al geld naar toe hadden gestuurd. Toen dit geen betrouwbaar adres bleek, besloten ze om onder te duiken.

Dat werd uiteindelijk in Paasloo, een dorpje boven Steenwijk. Ze kwamen op een boerderij waar in een slootwal een auto was ingegraven voor als er echt gevaar dreigde. Franken: ,,Ik trek tijdens mijn gastlessen ook altijd een relatie naar een onderduikershol in Markelo waar een achternicht van mij zat.” Ze overleefden er de oorlog. ,,Op scholen stel ik ook de vraag: zou je het zelf ook gedurfd hebben om mensen op te vangen? Ik krijg daar wisselende reacties op.”

VRIJWILLIGER BIJ KAMP WESTERBORK

Hoe komt hij er bij om zich aan te sluiten bij het Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII-Heden? ,,Ik werd gevraagd. Het secretariaat van het steunpunt zit in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Daar kwam ik al regelmatig en ben er sinds tien jaar vrijwilliger.”

De sprekers van het Steunpunt zijn ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog of recente vredesmissies. Ze vertellen hun persoonlijke verhaal, hun ervaringen en de impact ervan op hun leven. Herman Franken kreeg een opleiding tot gastdocent. ,,Volgens de regels kun je het beste een minuut of twintig spreken. Maar in de praktijk wordt het altijd veel langer.” Franken vindt het belangrijk om op deze wijze kennis over te dragen, ook ter waarschuwing naar wat in de huidige tijd overal gebeurt.

Zijn vrijwilligerswerk voor het Herinneringscentrum Kamp Westerbork omvat voornamelijk het digitaal beantwoorden van vragen. ,,Het zijn uiteenlopende verzoeken van over de hele wereld. Van nabestaanden, onderzoekers, historische verenigingen of van comités die bezig zijn met het plaatsen van Stolpersteine.” Herman Franken toont een recent voorbeeld: ,,Kijk, dit is een vraag uit de Verenigde Staten. Een kleindochter wil graag meer weten over haar familie die vanuit Duitsland in Westerbork zat.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

In Wehl zijn Stolpersteinen geplaatst voor Saartje, Betje en Levie Slösser, familie van grootmoeders kant. - Familiearchief

Maar is niet alles op internet te vinden? ,,Nee, ik kan in een databestand in Westerbork waar anderen niet bij kunnen. Ik probeer de vraag ook zo compleet mogelijk te beantwoorden en wijs ze met een link ook op bepaalde digitale collecties, naar de transportlijsten van Sobibor bijvoorbeeld of naar het Arolsen-archief in Duitsland. Die zijn gewoon openbaar te vinden. Ik kan mij namelijk goed voorstellen dat je niet altijd de weg weet en zo de archieven niet weet te vinden.” In het Arolsen-archief zijn gegevens over meer dan 17 miljoen nazislachtoffers te vinden.

MET FAMILIE NAAR AUSCHWITZ

De vragensteller krijgt van Herman Franken altijd antwoord, niet zelden met een veelheid aan gegevens waarmee men verder kan zoeken. Soms krijgt hij een bedankje voor zijn inspanningen. Maar vaker ook niet. Maar daar doet Herman Franken het ook niet voor, hij is blij iemand verder te kunnen helpen. Dat werk kan hij mooi vanachter zijn pc in Rhenen doen. De afstand naar Westerbork is net iets te groot om regelmatig heen en weer te rijden.

Ook was Herman Franken één van de medewerkenden aan het project Namen Lezen die dit jaar voor de vijfde keer werd gehouden op het terrein van het voormalige kamp. Zes dagen en vijf nachten lang werden de namen en leeftijden van meer dan 100.000 Holocaustslachtoffers voorgelezen. Samen met zijn echtgenote heeft hij de namen van familieleden gelezen.

Zijn kinderen en kleinkinderen kennen het verhaal rond zijn ouders. Met een dochter en schoonzoon was hij al eens eerder in Auschwitz. Dat wordt begin mei in breder verband overgedaan. ,,Dan gaan er we er met onze kinderen, hun partners en de kleinkinderen naar toe, in totaal acht personen.” In feite is het een reis terug naar waar het eindigde, net als al die andere 107.000 gedeporteerden.

Meer weten over het kenniscentrum in Westerbork? Kijk op steunpuntgastsprekers.nl 

Foto: Familiearchief