Aandacht voor Joods leven in Veenendaal

Veenendaal - ‘’Kan ik hier ook begraven worden? Ik ben zelf Joods, mijn man en kinderen niet.’’ Het was een vraag waarop de uitleggever het antwoord schuldig moest blijven. In zijn achterhoofd hield hij wel dat het voor hem een punt van onderzoek is.

Zomaar gehoord op de Joodse begraafplaats aan de Parallelweg in Veenendaal. Vrijdagmiddag zwaaide tussen twee en vijf uur de hekken open en kon iedereen er op. Mannen uiteraard wel met een hoofddeksel, uit eerbied voor de Joodse traditie. Wilke Middelhoven en haar medewerkers waren aanwezig om enige uitleg te geven bij de 21 zerken.

Maandelijks worden onder haar leiding, nu alweer 21 jaar, het onderhoud provisorisch bijgehouden. De paden worden aangeharkt en er is wordt licht snoeiwerk gedaan. Herstelwerkzaamheden worden onder handen genomen of direct gemeld. Het grovere werk doen de medewerkers van de gemeente Veenendaal. De begraafplaats is in beheer van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap – NIK - in Amsterdam maar wegens gebrek aan gelden laten ze het onderhoud over aan plaatselijke instanties. Zo gaat dat al jaren. ‘’Ik weet nog dat het gras hier heel hoog stond,’’ zegt iemand. ‘’Het ziet er nu veel beter uit.’’

Studie

Deze vrijdag kwamen zeker honderd personen een kijkje nemen. ‘’Ik rijd hier altijd langs, maar dan is het hek dicht. Daarom komen we er nu,’’ zegt een Veenendaals echtpaar. Viermaal legde Martin Brink een en ander uit over de Joodse gemeenschap en de begraafplaats die in 1900 in gebruik is genomen. Daarvoor werden Joden begraven in Wageningen en nog eerder in Rhenen. Hij deed studie naar de verdwenen gemeenschap.
Om met een aak, waarop de overledene werd gezet, via het Binnenveld naar Wageningen te gaan, was op den duur toch wat bezwaarlijk en dus werd een stuk grond aan de Parallelweg aangekocht. Ook gaf hij details over de Joodse onderduik waarbij hij twee graven centraal zette. Deze personen, Joseph van Praag en Gerdi Pinto, overleden tijdens hun onderduik en werden tijdelijk begraven in de achtertuin. Kort na de oorlog zijn ze met Joodse riten herbegraven aan de Parallelweg. Vele jaren later kregen ze een zerk. En dat heeft meer te maken met de hernieuwde belangstelling voor het Oude Volk.

Brink legde uit dat het golfbewegingen zijn. ‘’Elk decennium zijn er personen of groepen die initiatieven nemen om de begraafplaats of onderdelen ervan op te knappen of om het Joodse volk te eren. Ik herinner mij dat in de jaren tachtig de toegangshekken werden hersteld door Tafelronde 92 in samenwerking met de jongeren van de Rijksinrichting Overberg. Dat gebeurde belangeloos net als het aanbrengen van ketens rond bepaalde graven. En voor de zerken van de onderduikers zorgde Steenhouwerij Buddingh die een warm hart heeft voor herdenkingen van velerlei aard.’’

Steen Duivenwal

Hij memoreerde ook de steen aan de keermuur aan de Duivenwal. Die kwam in 1985 op initiatief van Olga Duiser die zich pas in Veenendaal had gevestigd en verbaasd was dat er een Joodse gemeenschap was geweest. Zij besloot om de Veenendaalse personen die in de Tweede Wereldoorlog niet terugkeerde, met een gedenksteen te eren. Die steen kwam er, opperrabbijn B. Jacobs onthulde ‘m. Na enkele jaren bleek dat er een spelfout op deze steen staat en dat de huishoudster van de familie Van Essen, Sofia Norden, tot op de huidige dag is vergeten. Burgemeester Piet Zoon toonde ook zijn belangstelling. Hij was daarvoor passend gekleed en wie hem niet kende, zag de burgemeester aan voor een rabbijn. Hij heeft in zijn loopbaan met meer Joodse gemeenschappen te maken gehad en daarom had dit zijn warme belangstelling. Hij hoorde tijdens de uitleg ook over het nogal achterstallige onderhoud van het baarhuisje, een gemeentelijk monument. De muren worden door muurankers naar binnen gedrukt. In één van de toegangsdeuren zit houtrot. Wilke Middelhoven vindt dat de gemeente een rol moet spelen om een en ander te vervangen, omdat het tenslotte een gemeentelijk monument is. Samen met sponsors zou er al iets moois gerealiseerd kunnen worden. Positief aan zijn aanwezigheid is dat hij hierover op korte termijn wil praten. In dit metaheirhuisje bevindt zich ook een originele draagbaar die enig is in Nederland en die het Joods Historisch Museum in Amsterdam graag in de collectie wilde opnemen. Dat vond het NIK geen goed idee.

Details

Brink, mede-auteur van het in 2001 verschenen boek over de Joodse Gemeenschap van Veenendaal, somde allerlei details op. ‘’Als u vraagt: komen er nog nazaten op deze begraafplaats, dan zeg ik: zelden. Alleen die van huisarts Hester en van Eduard Snatager heb ik dat meegemaakt. Hij werd maar twee jaar en vele jaren later maakte ik mee dat zijn broertje naar Veenendaal kwam. Zijn ouders hadden ooit een zaak in de Hoofdstraat maar verhuisden naar Utrecht om daar een bonthandel te beginnen. Later openden ze ook een filiaal in Amersfoort.’’ Van huisarts Hekster meldde hij uiteraard dat hij mede-verantwoordelijk was voor de komst van waterleiding in Veenendaal en initiator was van van het openbaar lager onderwijs. ‘’Nu herinnert er hier niets meer aan hem. Ooit was er sprake van het benoemen van een plein. Aan onze huisarts denk ik altijd als zijn achterkleindochter Kysia Hekster op het NOS-journaal weer in beeld komt.
Ik hoop dat ze ooit nog een keer aan bezoek brengt aan het graf van haar voorvader die vanuit Amsterdam in 1905 naar Veenendaal kwam’’.

Tekstbordjes

Wensen heeft Wilke Middelhoven altijd: ‘’Tijdelijke bordjes bij alle graven bijvoorbeeld. Met als het kan een foto er in en tekst erbij wie de persoon was. En bij de graven waarbij we die gegevens niet hebben in ieder geval een vertaling van de Hebreeuwse teksten.’’ Ze heeft zich laten informeren hoeveel tekstbordjes kosten. ‘’Ze worden gemaakt door IW4 en kosten 25 euro per stuk. Met zo’n 750 euro zijn we klaar.´´