Gemeente Veenendaal was onvolledig over geheim onderzoek naar moskeeën

14 februari 2025 om 12:55 Politiek Nieuws uit Veenendaal NTA-rapport onderzoek moskeeën Tips van de redactie

VEENENDAAL In tegenstelling tot wat burgemeester Gert-Jan Kats aan de raad meldde, deelde gemeente Veenendaal veelvuldig het geheime onderzoek naar moskeeën met andere partijen, waaronder de inlichtingendienst AIVD.

door Evaline Schot - Bureau Spotlight

Het stelde eigenlijk maar weinig voor. Dat is de boodschap die Gert-Jan Kats, burgemeester van Veenendaal, uit leek te willen dragen over het geheime onderzoek naar islamitische organisaties in de gemeente. Het was geen veiligheidsonderzoek, benadrukte Kats keer op keer aan de gemeenteraad: Veenendaal wilde enkel een ‘foto’ maken van de situatie. De debatten in de raad vonden plaats in de maanden nadat eind 2021 NRC het bestaan van de geheime onderzoeken onthulde. Een bron lekte de rapporten naar de krant.

Toch deelde Veenendaal de resultaten in 2019 met de inlichtingendienst AIVD, zo bleek uit gezamenlijk onderzoek van Bureau Spotlight en NRC. De namen van tientallen mensen - met daarbij soms zeer gevoelige informatie over hun geloofsovertuigingen en onderlinge verhoudingen - belandden hiermee bij de inlichtingendienst. Ook het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), de gemeenten Ede en Utrecht, en de Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) ontvingen het rapport.

Dat de gemeente Veenendaal het onderzoek veelvuldig deelde, verzweeg Kats in debatten met de gemeenteraad. ,,De enige die het wel hebben gekregen … is de NCTV. En die hebben er waarschijnlijk ook voor gezorgd dat die rapporten, red. op straat gekomen is,” zei de burgemeester in oktober 2021 tegen de raad.

OMSTREDEN

Het geheime onderzoek naar Veense moskeeën is omstreden. In 2018 leverde het particuliere bureau Nuance Training en Advies (NTA) het rapport op. Pas in 2021 werd dit bekend. NRC publiceerde toen dat zeker tien Nederlandse gemeenten dergelijk onderzoek hadden besteld bij NTA. Ook onthulde NRC dat onderzoekers met mensen spraken en moskeeën betraden zonder zichzelf kenbaar te maken.

Lees veel meer artikelen over dit onderwerp in ons dossier.

NTA heeft altijd ontkend dat haar onderzoekers heimelijk opereerden. Ze diende over het feit dat NRC deze bewoording gebruikte een klacht in bij de Raad voor de Journalistiek, maar die oordeelde in 2022 dat NRC zorgvuldig was geweest in haar berichtgeving.

In vrijgegeven documenten is terug te lezen dat NTA in Veenendaal ‘non-informed’ mocht werken: ze namen deel aan bijvoorbeeld openbare bijeenkomsten zonder dat zij dit bekendmaakten. Hoe ver deze werkwijze ging in Veenendaal is moeilijk terug te halen. De documenten bevatten geen duidelijke afspraken over methodes. NTA zegt dat ze geen moskeeën heeft betreden en zich heeft gehouden aan geldende regelgeving.

MANIPULATIE

Het onderzoek schetst een zeer negatief beeld van salafisme, een ultraorthodoxe islamitische stroming. Salafisten zouden door middel van manipulatie hun eigen radicale agenda opleggen in moskeeën.

In het Veense rapport moet dan ook vooral Taubah het ontgelden: een lokale moskee en stichting die bijvoorbeeld ook religieus onderwijs aanbiedt. Volgens NTA is Taubah een salafistische stichting die achter gesloten deuren een radicale boodschap verkondigt.

Van moslims die actief zijn bij onderzochte organisaties zoals Taubah staan in het rapport gevoelige informatie, bijvoorbeeld over hun vermeende gedachtegoed. Tientallen namen worden genoemd. Een prediker die betrokken is bij Taubah komt ruim anderhalve pagina lang aan bod, van een andere imam wordt vermeld dat deze zijn solidariteit uitspreekt met een gearresteerde Saoedische prediker. Ook komt in het rapport kritiek van jongeren op de imam van moskee Nasser naar voren.

Taubah kwam niet zomaar in het vizier van Veenendaal. In een interne e-mail schrijft een Veense ambtenaar dat Veenendaal naar voren kwam in een onderzoek naar radicalisering in Ede - ook uitgevoerd door NTA. Ook dat onderzoek oordeelt hard over door de onderzoekers bestempelde salafisten.

HETZELFDE VERTREKPUNT

Veenendaal en Ede trekken ook na de afronding van de onderzoeken gezamenlijk op: ze bespreken de inhoud in een gezamenlijk overleg met inlichtingendiensten. Begin 2019, net na het aantreden van burgemeester Kats, komen de gemeenten samen met de AIVD, de NCTV, SZW en de gemeente Utrecht. Het overleg vindt volgens het ministerie plaats op initiatief van Veenendaal. Ede geeft aan bij dit overleg slechts te gast te zijn geweest.

In de voorbereiding op het gesprek vraagt het ministerie aan Ede en Veenendaal het onderzoek te delen met de inlichtingendienst en de NCTV, want ‘dan hebben we allen hetzelfde vertrekpunt’. Veenendaal geeft aan deze oproep gehoor, blijkt uit vrijgegeven e-mails in handen van Bureau Spotlight. De AIVD bevestigt dat het beide onderzoeken ontving.

Dat het Veense rapport bij de inlichtingendienst terechtkwam, staat haaks op wat burgemeester Kats eerder aan raadsleden meldde. In het spoeddebat op 21 oktober 2021 stelde hij dat het lek naar NRC vanuit de NCTV moest komen, omdat dit de enige partij was die het rapport ontvangen had.

Veenendaal zegt hierover nu desgevraagd dat de burgemeester zich in het spoeddebat baseerde op informatie die onder tijdsdruk verzameld was. Maar de e-mails waaruit blijkt dat het onderzoek breed gedeeld is, zijn vrijgegeven door Veenendaal in juni 2022, en de raad werd hierna niet alsnog geïnformeerd.

In de informatie naar de raad vielen de woorden AIVD en geheime dienst wel, maar alleen om te benadrukken dat het NTA onderzoek daar verre van bleef. De raad kreeg bovendien te horen dat het geen veiligheidsonderzoek was, en ook geen onderzoek naar personen of naar ‘wat er beleden’ werd. Nu blijkt dus dat het Veense rapport wel degelijk tot in detail informatie gaf over de geloofsbeleving van aan de onderzochte moskeeën verbonden imams.

Veenendaal zegt dat het delen van de informatie met ‘een andere overheid’ niet betekent dat er sprake was van een veiligheidsonderzoek, en wil verder niets kwijt vanwege de lopende rechtszaak die stichting Taubah heeft aangespannen.

MAXIMALE TRANSPARANTIE

Bureau Spotlight vroeg de fractievoorzitters van de partijen Lokaal Veenendaal, ProVeenendaal en het CDA om reactie. Fractievoorzitters Ronald van der Weerd van ProVeenendaal en Harold Schonewille van de CDA vinden dat de burgemeester voldoende informatie heeft gedeeld met de raad.

,,Alles wat gedeeld kon worden is volgens mij gedeeld. Iets wat niet bekend is, kun je ook niet delen”, zegt Van der Weerd. ,,Ik hoop vooral dat we deze discussie achter ons kunnen laten en weer vertrouwen kunnen opbouwen.” Schonewille: ,,Voor mij klinkt dit niet echt als nieuwe informatie. Ik kan me de zorgen die het stadsbestuur in de tijd van het onderzoek had goed voorstellen.”

,,Wat me verbaast is dat destijds werd gedaan alsof het onderzoek niet echt om de veiligheid ging. En dat het dan kennelijk toch nodig is geweest om ook de AIVD informatie te geven”, zegt Jaap Pottjewijd van Lokaal Veenendaal. Hij wil bij burgemeester Kats opheldering vragen over bijvoorbeeld waar het initiatief lag tot het overleg met de AIVD. ,,We moeten kijken waar het belang van Veenendaal mee gediend is. Dat is bij maximale transparantie, maar ook bij dat je elkaar heel houdt.”

Onderzoeksverantwoording:
Over dit onderzoek verscheen eerder een publicatie in een samenwerking tussen Bureau Spotlight en het NRC. Voor dit artikel raadpleegde Bureau Spotlight via een Wob-procedure vrijgegeven e-mails en documenten, en openbare raadsinformatie waaronder op video vastgelegde debatten. Aan alle genoemde partijen zijn vragen gesteld voor de eerdere publicatie. Bureau Spotlight stelde voor dit vervolgartikel nog aanvullende vragen aan Veenendaal.

Wederhoor Gemeente Veenendaal:
,,Bij het uitvoeren van de krachtenveldanalyse heeft de gemeente invulling gegeven aan de verantwoordelijkheid die zij binnen de overheid in brede zin draagt voor het lokaal veiligheidsbeleid, in het bijzonder waar het gaat om het overheidsbeleid op het gebied van radicalisering. Bij het vervullen van deze taak werkt de gemeente samen met overheidspartners.

De aanleiding voor de krachtenveldanalyse was dat er in de periode 2013-2018 breed in de Nederlandse samenleving zorgen waren over polarisatie en radicalisering. Ook in Veenendaal waren er, ook vanuit de gemeenschap zelf, zorgen over een mogelijk salafistisch netwerk. Hierdoor ontstond de behoefte aan een onafhankelijk beeld van het lokale speelveld. Daarom werd in 2017 aan NTA de opdracht gegeven om een krachtenveldanalyse uit te voeren en de lokale situatie in kaart te brengen. Het rapport hierbij is een momentopname van de toen aanwezige islamitische organisaties en netwerken in Veenendaal. De resultaten van de krachtenveldanalyse worden inmiddels al jaren niet meer gebruikt vanwege de beperkte houdbaarheid van dit type onderzoek.”

NTA zegt niet te hebben geweten dat de onderzoeken met de AIVD werden gedeeld.

SZW en de AIVD laten weten dat de onderzoeken met de AIVD gedeeld zijn. De AIVD gaat niet in op verdere vragen.

Deze publicatie kwam mede tot stand door financiële steun van het Mediafonds Provincie Utrecht en het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl).

Lees veel meer artikelen over dit onderwerp in ons dossier.

POLL