Waterschap wil niet langer ‘wereldkampioen waterafvoeren’ zijn

VEENENDAAL ,,We waren wereldkampioen water afvoeren. En misschien zijn we daar wel té goed in geworden. Daarom richt de aandacht zich tegenwoordig meer op het vasthouden van water in het landschap, om het daarna zoveel mogelijk gedoseerd weg te geleiden.’’

Aan het woord is Henk Veldhuizen, als heemraad lid van het dagelijks bestuur van waterschap Vallei en Veluwe. Zijn bestuurlijke rol is vergelijkbaar met die van een wethouder bij een gemeente. Veldhuizen heeft onder meer het watersysteem landelijk gebied in zijn portefeuille met als speerpunt: de kwaliteit van de leefomgeving en de biodiversiteit.

De droogte beheerste de voorbije weken nadrukkelijk het nieuws. Record lage waterstanden in de rivieren, aardappeloogsten die bij gebrek aan regenwater dreigen te mislukken, bomen die het loodje dreigen te leggen of vervroegd hun blad laten vallen; de berichten erover waren vaste prik in de dagelijkse nieuwsvoorziening. Hoe erg is het? En laten we -als de behendige watermanagers die we al eeuwen zijn- de ontwikkelingen gelaten over ons heen komen? Of zijn er mogelijkheden om in te spelen op die veranderende omstandigheden? Het waterschap is bij uitstek de instantie om daar meer over te vertellen.  

‘ZORGELIJKE SITUATIE’ Heemraad Veldhuizen erkent dat er sprake is van een zorgelijke situatie. ,,We kunnen nu eenmaal geen water bijmaken.’’ De zomer van 2022 is uitzonderlijk droog en het dalende grondwaterpeil nadert dat van het recordjaar 1976. 

,,Dat is nu 46 jaar geleden’’, zegt de oud-wethouder van de gemeente Utrechtse Heuvelrug. ,,Als de droogte zich met die frequentie aandient, is dat op zich niet zo erg. Maar 2018, 2019 en 2020 waren óók droog tot zeer droog. Met name 2018 en dit jaar behoren tot de droogste sinds het begin van de metingen. De afgelopen vijf jaar was alleen 2021 aan de natte kant.’’

(de tekst gaat onder de foto verder)

De Modderbeek bij Achterveld en De Glind meandert weer. De oevers zijn begroeid. Eén en ander met de bedoeling het water langer in het gebied vast te houden. - Daan Bleuel - Daan Bleuel

VISIE VERANDERT Veldhuizen vertelt dat de visie op het kwantiteitsbeheer van het oppervlaktewater, een taak waar de waterschappen in ons land al eeuwen mee belast zijn, onder invloed van klimaatverandering sterk aan verandering onderhevig is. 

,,Dat is door de droge zomer in 2018 in een stroomversnelling geraakt’’, zegt hij daarover. ,,In de ‘bovi’ (de blauwe omgevingsvisie) kijken we vooruit naar 2050. Bij ons staat het hebben van een langetermijnvisie hoog in het vaandel’’, aldus Veldhuizen. In de visie is de focus minder gericht op zo snel mogelijk afvoeren en meer op -zo veel mogelijk gecontroleerd- water vasthouden in een gebied.

PATROON Voor Veldhuizen staat het vast dat we te maken hebben met structurele veranderingen in de weersomstandigheden. De huidige droogte past in een patroon dat zich de afgelopen jaren steeds nadrukkelijker openbaart. ,,En de extremiteiten nemen toe. Grote, langdurige droogte wordt afgewisseld met stortbuien waarbij in één keer grote hoeveelheden water naar beneden komen.’’

Vergis je niet, in februari was het nog zeiknat. Amper tien weken later moesten we een onttrekkingsverbod afkondigen

Hij vertelt het verhaal van een collega die eerder die week naar huis reed en in Doornspijk op de west-Veluwe niet verder kon door wateroverlast na zo’n stortbui. Veldhuizen: ,,Er kwam daar in korte tijd 55 milliliter water naar beneden. Zulke hoeveelheden kan de hemelwaterafvoer niet verwerken.’’ 

ZEIKNAT ,,En -vergis je niet- in februari was het nog zeiknat’’, frist Veldhuizen het geheugen van de toehoorder op. In Leusden trad de Barneveldse Beek bijvoorbeeld ruim buiten de eigen oevers. ,,Amper tien weken later moesten we een onttrekkingsverbod afkondigen’’ , voegt hij daar met gevoel voor ironie aan toe.

De heemraad wijst ook op het gevaar voor dijken. ,,Door de aanhoudende droogte ontstaan er scheuren in de dijklichamen. Dat kan gevaar opleveren voor de stabiliteit als het ineens heel nat wordt. We maakten dat vorig jaar mee in de buurt van Hattem aan de IJssel, waar een zogeheten zomerdijk het begaf. Daardoor stroomden de uiterwaarden onder.’’ 

VASTHOUDEN Daarom streeft het Waterschap er tegenwoordig naar het water zoveel mogelijk in het gebied vast te houden. ,,Dat kun je op verschillende manieren doen’’, zegt Veldhuizen die zelf van huis uit agrariër is.

,,We kiezen er bijvoorbeeld voor het waterpeil flexibel te beheersen. Voorheen werkten we met een vast zomer- en winterpeil, tegenwoordig is het uitgangspunt ‘overal maximaal’. Dus zo hoog mogelijk. Maar het blijft schipperen tussen verschillende belangen. Boeren willen met hun materieel het land op en dat lukt niet als het drassig is. En je wil ook voorkomen dat de tuinen van mensen in het buitengebied overstromen na een stortbui.’’

Voorheen werkten we met een vast zomer- en winterpeil, tegenwoordig is het uitgangspunt ‘overal maximaal’. Dus zo hoog mogelijk

NATSCHADE Toch merkt Veldhuizen dat er -ook bij de boeren- begrip ontstaat voor de nieuwe visie van het waterschap. ,,Met name in 2018 hebben veel agrariërs gemerkt dat droogteschade nadeliger is dan natschade.’’

Er zijn -behalve het peilbeheer (dat regelmatig met belanghebbenden wordt vastgesteld)- meer mogelijkheden om het waterpeil in gebieden zodanig te beïnvloeden dat het water minder snel wordt afgevoerd. ,,Bijvoorbeeld door watergangen weer te laten meanderen’’, legt Veldhuizen uit. ,,We waren gewend sloten en dergelijke kaarsrecht en diep aan te leggen en zoveel mogelijk vrij te houden van oeverplanten. Daardoor ontstonden een soort snelwegen voor waterafvoer. Door de watergangen te verbreden, bochten aan te leggen en minder diep te maken, duurt het langer voor het water uit het gebied verdwijnt.’’ 

BREDE BEEK We staan bij een stuw in de Brede Beek aan de Slichtenhorsterweg in Nijkerk. Voor de stuw staat nog een flinke hoeveelheid water. Stroomafwaarts is de beek bijna drooggevallen. Als om de ernst van de situatie te onderstrepen bungelt de onderkant van een peilbuis een metertje in het luchtledige. 

Op de steile oevers prikken de lange, smalle bladeren van de Lisdodde (met de bekende zaadaren die op sigaren lijken) uit de modderige bodem. ,,De beek laat zijn baard staan’’, zegt gebiedscoördinator Bennart Huygen van het waterschap met een knipoog. Hij houdt zijn rayon voortdurend in de gaten, als het gaat om de lokale waterstanden. Hij is -samen met negen collega’s- de ogen en oren van het waterschap in het terrein. 

(de tekst gaat onder de foto verder)

In februari trad de Barneveldse Beek nog buiten zijn oevers, zoals hier op archiefmateriaal te zien is. - Daan Bleuel

HANDLANGER De boerenzoon uit Bunschoten/Spakenburg doelt op een andere aanpassing in het beleid van het waterschap. De beplanting wordt niet langer gezien als een rem op de waterafvoer, maar in veel gevallen als een handlanger die ertoe kan bijdragen dat het water langer in het gebied kan worden vastgehouden. En het is nog goed voor de biodiversiteit ook.    

Veldhuizen voegt eraan toe dat ook particulieren kunnen bijdragen aan het vasthouden van water in het gebied. ,,Het waterschap heeft 4 ton uitgetrokken voor het aanleggen van stuwen in particuliere watergangen. Dan kan de boer zelf bepalen wat hij met het water wil.’’ Volgens Veldhuizen was er onverwacht veel belangstelling voor. ,,We hebben nu al 7 ton uitgegeven.’’ Hij geeft aan dat deze actie een vervolg gaat krijgen.’’

OPPERVLAKTEWATER De waterschappen hebben in ons land de belangrijke taak om het oppervlaktewater te beheren. ,,Zowel als het gaat om de veiligheid, de kwantiteit als de kwaliteit’’, licht Veldhuizen toe. ,,Veilig, voldoende en schoon’’, vat Huygen het vervolgens kernachtig samen. ,,En juist met die veiligheid wil niemand marchanderen’’, benadrukt Veldhuizen en markeert daarmee voorzichtig de prioriteiten.

Onder de Veluwe bevindt zich de grootste zoetwatervoorraad van ons land. Maar wij gaan als waterschap niet over de exploitatie ervan

Het waterschap beheert de dijken die moeten voorkomen dat ons laaggelegen land (niet zelden gelegen onder zeeniveau) permanent of periodiek overstroomd raakt. Maar het waterschap zorgt er met rioolwaterzuiveringsinstallaties ook voor dat het gebruikte water weer gezuiverd terug in het systeem terecht komt. 

GRONDWATER Een deel daarvan sijpelt door naar het grondwater dat een belangrijke bron voor ons drinkwater vormt. Veldhuizen: ,,Dat weet niet iedereen, maar onder de Veluwe bevindt zich de grootste zoetwatervoorraad van ons land.’’

,,Maar wij gaan als waterschap niet over de exploitatie ervan. Dat regelt de provincie met bedrijven als Vitens die het water voor consumptie en andere doeleinden oppompen. Kartonfabrikant Parenco in Renkum bijvoorbeeld gebruikt ongelofelijk veel hoogwaardig grondwater voor de productieprocessen.’’ Er klinkt iets van frustratie in zijn stem als hij dit zegt.

WATERDRUK Wel heeft het waterschap indirect een rol in het beheer van de zoetwatervoorraad. Niet alleen door ervoor te zorgen dat oppervlaktewater ‘schoon’ naar het grondwater sijpelt, maar ook door volumebeheer in ruimere zin. ,,Het wordt wel wat technisch, maar de waterdruk in de polder Arkemheen aan de rand van de Veluwe zorgt ervoor dat er niet teveel water uit de grondwaterreserve weglekt’’, aldus Veldhuizen. ,,En toch neemt de omvang van de zoetwaterreserve onder de Veluwe per saldo af’’, voegt Bennart Huygen daar waarschuwend aan toe.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Veldhuizen (links) en Huygen in de polder Arkemheen. Ondanks de droogte is daar nog voldoende water in de sloten. - Daan Bleuel

Om één en ander te illustreren zijn we de polder Arkemheen tussen Nijkerk en Bunschoten/Spakenburg ingereden. Het grasland oogt frisgroen, de sloten zijn tot de rand gevuld. Een stevig contrast met het beeld van het gebied rond de Brede Beek, slechts enkele kilometers verderop. ,,Dat is dus niet alleen nodig voor de agrarische bedrijfsvoering, maar ook om te voorkomen dat de zoetwaterbel onder de Veluwe te snel leegstroomt’’, aldus Veldhuizen. 

AARDWARMTE Hij maakt zich in die zin ook wel zorgen over de toename van activiteiten die de grondwaterreserve kunnen verstoren. ,,We prikken op steeds meer plekken in de bodem, bijvoorbeeld op zoek naar aardwarmte waarmee we nieuwe woonwijken willen verwarmen.’’ Maar wat de effecten van die activiteiten op het grondwater zijn, is echter lang niet altijd bekend.

Regenwater is prima geschikt om de auto mee te wassen, de tuin mee te sproeien of de toiletten mee door te spoelen

In de veranderende visie op waterbeheer past volgens Veldhuizen ook een nieuwe kijk op regenwater en -daarmee samenhangend- zuiniger omgaan met kostbaar drinkwater. ,,Daar douchen we ons nu mee. Daar wassen we onze auto’s mee, we sproeien de tuin met drinkwater. En -nog gekker- daar spoelen we onze toiletten mee door.’’

REGENWATER Misschien wel net zo merkwaardig is het dat we overtollig regenwater nu zo snel mogelijk via de riolering afvoeren uit de bebouwde omgeving. ,,Terwijl regenwater prima geschikt is om de auto mee te wassen, de tuin mee te sproeien of de toiletten mee door te spoelen.’’ Daar ligt dus een taak voor bestuurders om daar nieuwe ideeën over te ontwikkelen. En dat gebeurt ook al wel. In nieuwe woonwijken is een ‘wadi’ vaak al een ingeburgerd begrip. Dat is een laagte die in geval van zomerse hoosbuien gebruikt kan worden als opvang voor overtollig water, dat daarna rustig in de bodem kan wegzakken. 

REGENTON ,,Maar burgers kunnen zelf ook al dingen doen’’, gaat Veldhuizen verder. ,,Zo kunnen mensen met een tuin een regenton installeren. Met dat water kun je de tuin nat houden. Of de auto wassen. Daar heb je dan in ieder geval geen duur drinkwater voor nodig. En dat kan ons helpen om ervoor te zorgen dat we tot in lengte van jaren genoeg, kwalitatief hoogwaardig drinkwater voorhanden hebben.’’ 

door Daan Bleuel

Meer tips om watergebruik te beperken en andere informatie over waterschap Vallei en Veluwe zijn te vinden op https://www.vallei-veluwe.nl.