60 jaar De Rijnpost: Eerste fotograaf Jan Schmetz weet nog: ‘Volgens sommigen had ik een onchristelijk beroep...’
21 augustus 2024 om 08:30 Mensen 60 jaar Rijnpost Nieuws uit Veenendaal Tips van de redactieVEENENDAAL Foto’s maken doet hij nog wel, maar dan alleen voor zijn plezier. Om ze vervolgens te bewerken op zijn computer. Ook ontwerpen doet hij nog, maar dan alleen voor familie en bekenden. Jan Schmetz is behoorlijk met zijn tijd meegegaan. Lichamelijk gaat het wat minder en soms laat zijn geheugen hem in de steek. Een opfrisser vormt de uitkomst.
door Martin Brink
Twee herseninfarcten hebben er behoorlijk ingehakt. Desondanks weet hij nog erg veel, zeker als het geheugen even wordt gekieteld en hij geconfronteerd wordt met de foto’s die hij toen maakte. Jan Schmetz is nu 87 jaar en woont al achttien jaar met zijn vrouw in de rustige buitenwijk Amby van Maastricht. Hij heeft een kenmerkende guitige blik en lacht nog regelmatig.
GEK OP SENSATIE
Vooral bij het ophalen van oude herinneringen, die hij op zijn oude dag wel kan relativeren. Tussen 1964 en 1969 was hij de eerste fotograaf van de Rijnpost. ,,Ik maakte alle foto’s. Overal ben ik geweest en ging vaak met Jan Beijer op pad. We vulden elkaar aan, we waren een team en versterkten elkaar. We waren beiden gek op sensatie en Jan was iemand die van iets heel kleins, iets heel groots kon maken”, zo blikt hij op deze enerverende periode terug. Er moest nog veel ontdekt worden en lezers maar ook bestuurders in deze omgeving waren niet bekend met het fenomeen huis-aan-huiskrant en al helemaal niet met kritische journalistiek.
,,Jan was mijn principaal. We ging doorgaans samen op pad omdat ik van hem de opdrachten kreeg. Vaak zaten we samen in mijn Citroën DS 21. Eén keer bij het uitwijken schoot de auto ondersteboven. We zaten beiden tegen het plafond aan. Gelukkig mankeerden we niets…”
(de tekst gaat onder de foto verder)
Tussen 1955 en 1976 werd de Macro-motorcross in het zandgat bij de Grebbeberg gehouden. Toen het Utrechts Landschap eigenaar van dit gebied werd dat verboden. - Jan Schmetz/Archief Martin Brink
Schmetz woont nu in Maastricht. Het mooie zuid-Limburgse land is hem niet vreemd. ,,Mijn vader komt uit Vaals”, zegt hij. ,,Zijn vader is weer van Neutraal Moresnet. In Veenendaal moest ik mijn achternaam altijd goed spellen, hier in Limburg zijn ze het wel gewend.”
Neutraal Moresnet was een gebied, in de vorm van een stompe driehoek, dat toebehoorde aan zowel het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (vanaf 1830 aan de nieuwe staat België) als aan Pruisen (vanaf 1871 Duitsland). Het drielandenpunt bij Vaals is dus eigenlijk het viergemeentenpunt. ,,Ze zijn nu bezig om dat aan te passen”, zegt zijn vrouw Annie van Wissen, die ondersteunend is bij het gesprek.
PROBLEMEN MET BURGEMEESTER
Zijn er nog herinneringen aan zijn Veenendaalse periode? Even nadenkend komen die steeds meer naar boven. ,,Jan en ik hadden eens een probleem met de burgemeester. We moesten bij hem komen. Hij was me toch boos! Er was iets verkeerd geschreven wat hem niet zinde.”
Als hem duidelijk wordt gemaakt dat het ging over de afgebeelde foto van het Lampegietersfeest, waarbij een agent een jongeman met de lange wapenstok slaat, weet hij het weer. ,,O ja, dat was het. We mochten het gemeentehuis niet meer in.” Dat embargo heeft overigens maar kort geduurd. ,,Die burgemeester besefte wel dat hij de krant nodig had.”
Die ervaring van Schmetz staat niet op zich. Ook in Veenendaal had ‘de pers’ het in latere jaren soms gedaan. Zeker in een tijd waarin er nog geen sociale media bestond en het wijzende vingertje alleen naar de man van de krant gewezen kon worden. Alleen hij immers doopte zijn pen in vitriool.
Schrijver dezes kon eens bij de wethouder op het matje komen om uit te leggen over de mogelijke aankoop van de oude marechausseekazerne aan de Kerkewijk aan de burgemeester, die uiteindelijk mede door de publicatie niet doorging. En de verslaggever van het plaatselijke dagblad kreeg in de jaren tachtig een verbod om het gemeentehuis te betreden nadat hij de gemeentesecretaris voor ‘rotte vis’ in een column had uitgemaakt.
(de tekst gaat onder de foto verder)
Mr dr Jan Hazenberg (1903-1989) was als burgemeester een tamelijk feodaal bestuurder. Hij legde de Rijnpost een gemeentehuisverbod op. - Gemeentearchief Veenendaal/1968
BONT EN BLAUW GESLAGEN
Jan Schmetz herinnert zich ook nog het voorval met boze boeren in Achterberg. ,,Ik was aanwezig om te zien hoe ze de dieren de laadbak in sloegen. Dat ging niet bepaald zachtzinnig. Het was gewoon niet mooi meer hoe dat eraan toeging. Toen ze zagen dat ik dat fotografeerde kwamen ze met hun stokken op mij af. Ik werd bont en blauw geslagen maar beschermde mijn Hasselblad-camera. Die heb ik gered. De foto’s haalden later de krant.”
Lachend vertelt hij een andere herinnering uit deze regio: ,,Iemand zei eens tegen mij dat ik een onchristelijk beroep had. Nou ja zeg…”
HASSELBLAD-CAMERA
Hij fotografeerde dus met een Hasselblad, het peperdure merk, het neusje van de zalm onder de camera’s? ,,Ja, ik fotografeerde alleen met goede apparatuur. Net als in mijn ontwerpstudio. Daar schafte ik een fotozetmachine aan. Dat ding kostte veertigduizend gulden! Ik maakte de teksten en het ontwerp, mijn personeel mocht alles op vellen knippen en plakken.”
Jan Schmetz werd geboren in Rotterdam maar verhuisde al na een paar maanden naar Den Haag. ,,Waar ik allemaal niet gewoond heb...”, zegt hij. Hij komt als midden twintiger op de Veluwe terecht, eerst in Ede en toen in Voorthuizen. ,,Ik was grafisch ontwerper en deed het complete plaatje. In Voorthuizen liet ik bij mijn tweede huis een studioruimte van 100 vierkante meter bijbouwen. Zo kon ik mijn professie uitbouwen.” Hij maakte de huisstijl voor grote bedrijven als Scandia Papier, luchtvaartmaatschappij Martinair en Bouwfonds Nederlandse gemeenten.
UITGEVER WEGENER
Hij ontwierp ook lp- en cd-hoezen. Hij herinnert zich begenadigd pianist Willem Brons. ,,De beste vertolker van de pianowerken van Schubert.” Zo wordt meteen ook de muziekvoorkeur van Jan Schmetz onthuld. ,,Ik houd van klassieke muziek van oude naar moderne vertolkingen. Ik heb laatst mijn lp-verzameling geteld: ik kwam tot vijftienhonderd…”
Ook het maken van foto’s werd in eigen beheer gedaan. ,,Ik werkte bijvoorbeeld voor de Arnhemse Courant, ook voor de BDU en voor Wegener. Dan komt van het een het ander. Wegener begon met uitbreiding van kranten. Zo ben ik voor de Rijnpost gaan werken.”
Schmetz huurde een leegstaand pand aan de Prins Bernhardlaan en maakte er zijn eigen studio om de foto’s snel te kunnen verwerken. ,,Ik bleef in Voorthuizen wonen met met mijn gezin.” Hij maakte in die beginjaren bijna alle foto‘s voor de Rijnpost. ,,Alleen aan sport had ik een hekel. Daar was ik nooit goed in.”
De spelregels kende hij niet en dan is het zoeken naar het juiste moment. Dat het zijn foto’s zijn, zal niet altijd herkenbaar zijn. ,,Van naamsvermelding of een bedrijfsstempel achterop hadden we nooit gehoord. Dat deden we dus zelden.”
Zo groeide zijn bedrijf in pers- en reclamefotografie en vormgeving. Schmetz heeft in de garage nog een ladenkast vol materiaal liggen, als restant van een omvangrijke oeuvre. Alles is op zijn manier geordend. Niet dus.
(de tekst gaat onder de foto verder)
Bij Jan Schmetz is de lach nooit ver weg. - Martin Brink
BEGENADIGD FOTOGRAAF
Uit die collectie komt duidelijk een beeld naar voren van een begenadigd fotograaf, een artiest pur sang. ,,Ik moet nog ergens een foto hebben van die Veenendaalse burgemeester die ons de toegang verbood. Als ik hem vind, dan stuur ik hem je wel.”
Jan Schmitz was bij protesten in Amsterdam maar maakte ook veel sfeerfoto’s, zoals van schrijver A. den Doolaard in Otterlo, maar er zijn ook foto’s van zijn vele reizen naar oostbloklanden. En altijd met oog voor detail. ,,Vooral Hongarije en Kosovo hadden mijn voorkeur. Als je uit het vliegtuig stapte dan kwam je in de middeleeuwen.”
Zijn medisch specialist is een man die uit Kosovo kwam. Tijdens het praten kwamen ze erop dat Jan Schmetz ooit eens door zijn regio trok. ,,Zijn vader was er schaapherder. Turend op een foto herkende hij hem…”
(de tekst gaat onder de foto verder)
Jan Schmetz. - Martin Brink
Een van zijn mooiste opdrachtgevers was een bedrijf waar hij kunst mocht fotograferen én selecteren. Als liefhebber van schilder- en beeldhouwkunst was dat voor hem een uitgelezen kans. In zijn Veenendaalse tijd had hij ook in deze plaats opdrachtgevers. ,,Bijvoorbeeld Hollandia Tricotage waar ik ondergoed fotografeerde. Die foto’s werden weer gebruikt voor hun reclame.”
CORD OTTING EN BRAND OVEREEM
Hij kijkt ook met plezier en ook wel met enige trots terug op de twee fotografen die hij begeleidde. ,,Ik heb Cord Otting opgeleid en Brand Overeem uit Barneveld. Brand is later een hele grote geworden. Hij heeft ook een aantal boeken gemaakt. Met hem heb ik nog wel eens contact. Wat zegt u: Cord is er niet meer? Jammer.”
Jan is altijd zelfstandige gebleven ,,Zzp’er zouden we nu zeggen maar dat woord bestond toen nog niet. Ik heb in die tijd goed verdiend, al was het soms weleens chaotisch. Mijn boekhouder zei op het einde van het jaar: je hebt nog rekeningen te innen. Maar och: er kwam genoeg binnen en ik dacht: als we het kunnen bolwerken en voldoende te eten hebben, dan is het goed.”
Schmetz blijkt van alle markten thuis. Op latere leeftijd ging hij zelfs psychologie studeren. ,,Aan de universiteit in Amsterdam. Ik vond het leuk om te doen. En nee, met die studie heb ik verder niets gedaan. Geen mensen geholpen of zo.” Hij mag zich dan wel doctorandus noemen, maar die titel zegt hem niets.
ZO OVERDOEN
Alles overziende zegt hij: ,,Ik heb een goed en druk leven gehad en goed verdiend. Ik was chaotisch maar kreeg op de een of andere manier alles wel voor elkaar. Ja, ik zou het zo over willen doen…”
Afgelopen april bestond De Rijnpost 60 jaar. Daar staan we de rest van het jaar ook nog bij stil. Klik hier om de hele jubileumbijlage nogmaals terug te lezen.
Jan Schmetz. - Martin Brink
