Buren vinden elkaar in voorzorgcirkels: ‘Een moderne vorm van nabuurschap’

RHENEN ,,Misschien behoor ik eigenlijk wel tot de doelgroep.” Rhenenaar Bertus Haverkort is 80 jaar en zegt het met droge ogen, maar wel bedoeld als een kwinkslag. Hij is namelijk één van de initiatiefnemers van voorzorgcirkel Rhenen en staat mede daardoor met beide benen actief in de samenleving. Hij heeft daarin veel contacten en neemt zelf tal van initiatieven. Hij rekent zichzelf dan wel niet in letterlijke zin tot de doelgroep, maar weet dat veel generatiegenoten baat hebben bij één van de ruim dertig cirkels in Rhenen.

door Martin Brink

Een ’voorzorgcirkel is een groep buurtbewoners die afspreken om er voor elkaar te zijn en waarin iedereen een beroep op elkaar kan doen met de meest uiteenlopende hulpvragen. En met het aanbieden van hulp. Een moderne vorm van nabuurschap dus. ,,Het gaat door alle generaties heen. We zien tegenwoordig steeds vaker dat ook jonge mensen die verbinding zoeken”, stelt Haverkort. Hij woont al ruim 45 jaar met veel plezier in Rhenen. Ook is hij beeldend kunstenaar. Misschien kennen sommigen hem wel van de beelden op de rotonde bij de Nieuwe Veenendaalseweg/Herenstraat en op de rotonde met het Paardenveld.

VERANDEREN

Met de voorzorgcirkels is hij en een aantal anderen in het najaar van 2024 gestart. Dat initiatief komt niet zomaar uit de lucht vallen. Ook hij heeft de samenleving, en dus ook in de gemeente Rhenen, in de loop der tijden zien veranderen. Allerlei oorzaken zijn daaraan debet. Bijvoorbeeld: (dubbele) vergrijzing, groeiende eenzaamheid, overbelaste mantelzorgers en een tekort aan zorgpersoneel. Met ‘dubbele vergrijzing ’ wordt bedoeld dat het aantal 65 plussers in de bevolking groeit en binnen die categorie is neemt ook de leeftijdsgroep van 80-plus weer toe. En daarmee zal de komende jaren de behoefte aan zorg sterk toenemen. In het verleden werd onderling contact en hulp vaak geregeld binnen generaties/families, in kerkgemeenschappen en in de vorm van burenhulp. Om allerlei redenen is deze onderlinge steun minder geworden. Volwassen kinderen wonen veelal niet meer in de buurt van hun ouders waardoor hun steun moeilijker wordt. Er is een groot tekort aan mantelzorgers, en voor zover ze er zijn, zijn velen overbelast. Ook ontkerkelijking vermindert steun en opvang binnen die gemeenschappen.

Verstedelijking holt samenhang in buurten uit

Haverkort: ,,Verstedelijking holt samenhang in buurten uit. Er werd lang gedacht dat de overheid de zorg voor welzijn kon realiseren, maar dit blijkt onvoldoende het geval en er dreigt in de toekomst nog minder mogelijk te zijn. De overheid kan de groeiend kosten voor (ouderen)zorg niet meer opbrengen en ook is er in onvoldoende mate zorgpersoneel beschikbaar. Daardoor raken steeds meer ouderen in de knel. Vanuit de ouderenbonden en het ministerie van sociale zaken is rond 2022 het initiatief Krachtig Ouder Worden ontstaan. In veel gemeenten werden bijeenkomsten georganiseerd om ouderen bewust te maken van de veranderende zorgsituatie en hen te stimuleren zich daarop voor te bereiden. Een van de manieren om dat te doen zijn de zogenaamde voorzorgcirkels, waarbij het de bedoeling is dat mensen in de directe omgeving, zeg maar op staatniveau, elkaar kennen, helpen, meedenken, etc. Ze worden ook wel buurtcirkels genoemd. Het zijn lokale netwerken van buurtgenoten die elkaar bijstaan in alledaagse zaken. Deelname is vrijwillig, maar niet vrijblijvend. In de praktijk blijkt dat in buurten waar zo’n cirkel wordt opgezet gemiddeld ongeveer een derde van de bewoners gaat deelnemen. De voorzorgcirkels zijn rond 2020 bedacht en opgestart in het land van Cuyk door oud-zorgbestuurder Henk Geene. Hij stelde dat er een groot onbenut potentieel is voor zorg: mensen in de eigen buurt. Het daaruit voortvloeiende landelijke netwerk Nederland Zorgt Voor Elkaar (NLZVE) schat in dat er inmiddels honderden zijn.”

Het woord ‘zorg’ staat eigenlijk voor ‘omzien naar elkaar’. ,,Elke voorzorgcirkel vult zelf in wat dat kan zijn. Het is naar gelang er behoefte aan is. Ideaal is dat zo’n cirkel tussen de tien en twintig adressen telt. Daartussen zitten twee zogenoemde verbinders die de hulpvragen en hulp aan elkaar koppelen. De cirkels zijn zeker geen vervanging van de bestaande zorg, maar eerder een aanvulling. Het is bedoeld voor contact en samenwerking binnen buurten. De zogenaamde burenhulp heeft niet alleen waarde in praktische zin, zoals de container voor de buurvrouw aan de straat zetten, iemand naar het ziekenhuis rijden of een lampje indraaien. Ze kunnen ook van grote betekenis zijn wanneer zich calamiteiten als stroomuitval of natuurrampen voordoen. Niet iedereen heeft immers familie (in de buurt), maar iedereen heeft wel een buur.”

ELKAAR KENNEN BASIS

Bert van Eekelen, eveneens lid van de initiatiefgroep voorzorgcirkels Rhenen, laat weten dat er in Elst cirkels zijn met dertig adressen. ,,Er is daar iemand die regelmatig koffieochtenden organiseert. Is er een schroom, dan is er altijd wel een lid om iemand te introduceren of om te helpen. Zo leren we elkaar kennen. Dat is de basis van alles.” Hij kwam anderhalf jaar geleden naar Elst. Vanaf Rotterdam maakte hij de overstap naar het midden van het land. Een woning vond hij aan de Rijksstraatweg, waar hij voor zijn ouders meteen een zorgwoning bij inrichtte.

Van Eekelen (68) heeft tal van cirkels helpen opzetten. ,,Het gaat er om dat men elkaar kent. Dan komen de activiteiten vanzelf en is het ook makkelijker om ook een hulpvraag uit te zetten.” Die vraag gaat zoals gezegd naar de verbinder die de vraag dan weer uitzet naar de deelnemers, maar het kan ook rechtstreeks naar iemand binnen de cirkel. Het is net wat men wil.”

Wat zijn zoal de vragen in een cirkel? Haverkort: ,,We kregen bijvoorbeeld het verzoek om samen boodschappen te doen. Mevrouw had geen vervoer. Een buurvrouw wilde graag helpen, maar niet alleen en niet dagelijks maar wel met voldoende tijd om achteraf ook een kopje koffie samen te drinken. Dit is vervolgens gezamenlijk opgepakt door een aantal deelnemers van de voorzorgcirkel.” Van Eekelen: ,,En ik heb laatst de vraag gehad of ik iemand naar het ziekenhuis kon rijden. Dat heb ik gedaan en dan merk je dat je door gesprekken in de auto iemand goed leert kennen over diens achtergronden.”

Tegenwoordig is de community zeker niet alleen voor ouderen. Haverkort: ,,Het gaat over alle generaties heen, ook jongeren, alleenstaanden en tweeverdieners.” Als praktijkvoorbeeld noemt hij een gezin met kinderen waarbij - bijna noodzakelijk tegenwoordig - de ouders werken en er niet altijd tijd is om kinderen naar school of opvang te brengen of te halen. ,,Dan is er altijd wel iemand in de cirkel die kan helpen.”

In oktober 2024 maakte Rhenen kennis met dit fenomeen. Na drie informatieronden in onder meer de Ontmoetingskerk, met in totaal 250 belangstellenden, formeerden zich in verschillende buurten een groepen die de aanzet gaven voor voorzorgcirkels in bepaalde wijken en straten. Het moet allemaal in de buurt blijven, omdat alleen op die manier omwonenden een band kunnen opbouwen en zo vertrouwen kan ontstaan. Een hulpmiddel daarbij kan het maken van een zogenaamde ‘smoelenboek’ zijn, waarin de deelnemers zich voorstellen. En regelmatige ontmoetingen voor een kopje koffie of iets anders, zijn belangrijk om elkaar te leren kennen en een band op te bouwen. Hulp vragen wordt makkelijker als je elkaar kent.

ACHTERBERG

De in initiatiefgroep bestaat niet alleen uit Haverkort en Van Eekelen, maar ook uit Mirjam Groenendijk en Lineke Bakker. Zij helpen mee met het opzetten van de cirkels maar ook met het onderhouden van de contacten tussen verbinders, zodat ze van elkaars ervaringen kunnen leren.. De voorzorgcirkels bedruipen vooral zichzelf. In Rhenen zijn er op dit moment dertig groepen. ,,En er zijn zeven in oprichting. In Elst hebben we er vijf”, zegt Bert van Eekelen. Alleen in Achterberg verloopt het proces minder hard. ,,We zijn er mee bezig, maar misschien is daar de samenleving anders ingericht en heeft men minder behoefte aan een voorzorgcirkel.” 

In Rhenen is het verder opvallend dat in de benedenstad en in het noorden minder cirkels zijn dan elders. Maar daar wordt aan gewerkt. ,,In het najaar houden we weer informatiebijeenkomsten’. In veel cirkels is er voorlopig meer hulpaanbod dan hulpvraag. Dat komt deels doordat mensen die structureel hulp nodig hebben soms terughoudend zijn om zich aan te melden bij een voorzorgcirkel. De verwachting is dat naarmate de cirkel langer bestaat, de onderlinge band, de gemiddelde leeftijd en het aantal hulpvragen gaat toenemen.

Is het werk eindig in Rhenen? Zijn er op een goed moment niet voldoende cirkels? Een kort rekensommetje leert dat het in de gemeente kan uitlopen tot honderd of misschien wel tweehonderd cirkels. Er is dus nog een lange weg te gaan. ,,Het belangrijkste wat we nu al terugkrijgen”, zegt Haverkort, ,,is dat de sfeer in de buurt verandert. Men zegt elkaar niet alleen gedag, maar vraagt ook hoe het gaat en gaat een praatje met elkaar aan.”

Bij de gemeente is de organisatie uiteraard bekend. Haverkort: ,,We hebben veel contact met Welzijn Rivierstroom. Via deze organisatie krijgen we administratieve ondersteuning en kunnen we ruimten huren voor bijeenkomsten.” Ook vanuit andere gemeenten is belangstelling getoond. Er liggen contacten met welzijnsorganisaties en particuliere belangstellenden in gemeenten Buren, Utrechtse Heuvelrug, Ede en Neder-Betuwe. 

INFORMATIE

Meer informatie: via de organisatie Nederland Zorgt Voor Elkaar, nlzve.nl/kennisbank/voorzorgcirkels of in Rhenen via Elle Joosten van Welzijn Rivierstroom, ellejoosten@welzijnrivierstroom.nl (ze houdt regelmatig kantoor in De Buurtgarage aan de Valleiweg 16).

Ook de leden van de in initiatiefgroep kunnen worden aangesproken: Lineke Bakker: linekebakker1211@gmail.com; Bert van Eekelen: bert.vaneekelen@vprc.nl; Mirjam Groenendijk: m.groenendijk@freeler.nl en Bertus Haverkort: bertushaverkort@gmail.com.