Grondige opknapbeurt voor kunstwerk Betogende Arbeiders in Veenendaal

VEENENDAAL Hoe men het ook wendt of keert, het blijft een onwerkelijk gezicht: het kunstwerk Betogende Arbeiders van beeldhouwer Marius van Beek (1921-2003) langs de Industrielaan in gehalveerde toestand. Navraag leert dat het beeld in revisie is bij een gespecialiseerd bedrijf in Tienhoven aan de Lek.

door Martin Brink

Het oudste kunstwerk van Veenendaal, een ereplek die het overigens moet delen met het wandmozaiëk van Just Halbertsma, wordt sinds begin september stevig onder handen genomen. Deze maand moet het weer teruggeplaatst worden. ,,Inderdaad wordt het beeld nu gerestaureerd”, bevestigt Nico Bakker van het Veenendaalse bedrijf Tomorrow dat zich inzet voor behoud, conservering en ontsluiting van achtergronden van lokale historische gebouwen én objecten, waaronder dus kunstwerken. 

(de tekst gaat onder de foto verder)

De scheuren zijn goed zichtbaar: ze zijn wit uitgeslagen. - Meesters-In

Tomorrow is weer onderdeel van ontwikkelaar Ingenious. Het is in handen gegeven aan Meesters-In, een gespecialiseerd bedrijf in Tienhoven dat kunst in de buitenruimte restaureert. Esyllt Hoftijzer, conservator moderne kunst van Meesters-In, vertelt: ,,De restauratie gebeurt in twee delen. Ter plaatse hebben we de betonnen sokkel onder handen genomen. Dat kon goed door de gunstige weersomstandigheden.”

ZWAAR VERVUILD

De sokkel is op de breukvlakken geïnjecteerd om scheuren en breuken te stabiliseren en er is restauratiemortel gebruikt en de vlekken zoveel mogelijk weggewerkt. Ook de letters zijn weer compleet gemaakt. Esyllt Hoftijzer: ,,Het ziet er nu weer wat gaver uit want het was zwaar vervuild.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Het beeld staat er ‘gehalveerd’ bij. De scheuren zijn wit uitgeslagen. - Meesters-In

Het beeld is in restauratie in de werkplaats in Tienhoven. Onder meer de patina op het bronzen beeld is uitgedroogd en wordt hersteld. Het beeld is door verdroging ook erg dof en vlekkerig geworden. ,,Het wordt daarom bijgepatineerd.” Het kunstwerk wordt daarmee zoveel mogelijk in originele staat teruggebracht. Om diefstal tegen te gaan worden de delen ook voorzien van stevige RVS-verankering. Wanneer het beeld wordt teruggeplaatst is nog onduidelijk. ,,Ik vermoed half oktober. Maar het ligt er een beetje aan wanneer de kinderen van Marius van Beek langskomen.”

In ieder geval zal zoon Michaël van Beek naar Tienhoven komen om het bronzen beeld te bekijken en advies geven over verdere conservering. Esyllt Hoftijzer: ,,Over dit beeld bestaat veel documentatie en er is een website waarop erg veel te vinden is over de kunstenaar. En er zijn talrijke oude foto’s. Voor een restaurateur is dat altijd prettig. Ik maak wel eens anders mee.”

Ze erkent dat Betogende Arbeiders iets weg heeft van het krachtige en veel grotere bronzen beeld over verzetsstrijder Jan van Hoof naast de Waalbrug in Nijmegen, eveneens een creatie van Marius van Beek. ,,Die hebben we ook in onderhoud”, zegt ze.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Het blijft een vreemd gezicht: een gehalveerd kunstwerk. - Martin Brink

PORTRET DOMINEE TALMA

Esyllt Hoftijzer kent de situatie in Veenendaal al langer. In 2022 werd ze erbij gehaald om advies te geven. Maar omdat er lang onduidelijkheid was omtrent eigendom, duurde het pas tot dit jaar voordat ze aan de slag kon. Ze vertelt dat de sokkel ter plaatse onder handen is genomen. Het geheel is gereinigd, de letters zijn beter zichtbaar gemaakt en eventueel aangevuld. Dat geldt ook voor het gezicht.

In 1963 schreef Van Beek aan het schoolbestuur hierover: ,,Op de kopse balk staat een portret van dominee Talma, om zijn sociale strijd, zijn onafhankelijke strijd uit te beelden, zodat de man op de juiste manier eer wordt gebracht. De sokkel - in kubistische blokken gebouwd - moeten de hechte grondslag waarop Talma gewerkt heeft verbeelden.”

Syb Talma was een sociaal betrokken hervormde predikant en de eerste minister voor sociale wetgeving. Het beeld toont twee protesterende mannen en een moeder met kind. Daarmee wordt de sociale strijd verbeeld. Beeldhouwer Marius van Beek maakte het in 1964 in opdracht van het bestuur van de Christelijke LTS Talmaschool.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De letters zijn aangesmeerd. - Meesters-In

Het werd tijdens de opening van de school, 8 december 1964, onthuld, tezamen met het grote wandmozaïek ‘De dynamiek van Veenendaal’ van Just Halbertsma. Dat mozaïek werd op het laatste moment van de ondergang gered en ligt nu in vele puzzelstukjes opgeslagen bij Buddingh Natuursteen.

Het moet op termijn terugkeren in een project van Ingenious in het centrum. De oude LTS Talmaschool ging op in een groter geheel en verhuisde naar Het Perron aan de Sportlaan. Daar kreeg het een plekje in de uiterste hoek van het schoolterrein, zeer tot ongenoegen van oud-schooldirecteur Bernhard Bouwman die pleitte voor terugkeer op de oude plek. De oude Talma aan de Industrielaan veranderde begin juli 2015 in appartementengebouw De Reünie, in hoofdzaak verhuurd door toen nog Patrimonium woonstichting aan de overzijde van de weg. Bij die gelegenheid werd in opdracht van Patrimonium een boekje gemaakt over de school, de kunstwerken, de veranderingen in de verschillende decennia aan de hand van leerlingenervaringen en de transformatie naar appartementen.

Tijdens de realisatie ervan zag Bouwman, samen met de schrijver van dit verhaal, zijn kansen schoon om opnieuw voor terugkeer te pleiten. Dat lukte in sneltreintempo en sindsdien stond het kunstwerk weer op nagenoeg dezelfde plaats. Op 1 december 2015 werd het op de (bijna) oorspronkelijke plaats opnieuw onthuld door Michaël en Sandra van Beek.

(de tekst gaat onder de foto verder)

‘Moeder en kind’ hangen in de lucht. - Meesters-In

Terugplaatsing is één, maar onderhoud en restauratie was een niet uit te vlakken tweede zaak, want het kunstwerk verkeerde in een steeds slechter wordende staat. Letters waren er af, het portret moest bijgewerkt worden en het bronzen beeld kon ook een fikse opknapbeurt gebruiken. 

MISVATTING

Maar de grote vraag was: van wie is het beeld? Het werd bij de heronthulling overgedragen aan de gemeente. Uiteindelijk bleek die overdracht een misvatting. In 1964 werd dit beeld namelijk gerealiseerd via de zogenaamde éénprocentregeling, wat betekent dat een deel van de bouwkosten (van de school) besteed moeten worden aan een kunstzinnige uiting.

Dat impliceert ook dat een kunstwerk te allen tijde bij de oorspronkelijke opdrachtgever blijft, in dit geval dus de school of de erfopvolgers ervan. Die gaf in 2022 te kennen het te willen overdragen aan erfgoedbeschermer Tomorrow, op voorspraak van de heren Bouwman en Van Leeuwen. Na een moeizame weg werd dit pas begin 2024 geëffectueerd.

Esyllt Hoftijzer van Meesters-In tot slot: ,,Tijdens de restauratie wordt rekening gehouden met conditie, materiaal en kwetsbaarheid van het kunstwerk, restauratie-ethiek en de intentie van de kunstenaar. Daarom is er intensief contact met zijn kinderen.”