Publicatie over omgekomen Joodse Rhenenaren

RHENEN Jos van Klaveren uit Hoofddorp was anderhalf jaar toen hij in 1943 bij een onderduikgezin in Utrecht  terecht kwam. Daar overleefde hij de oorlog. Zijn familie niet. Donderdagmiddag was hij als één van de nabestaanden van Joods Rhenen te gast in de Gedachteniskerk bij de presentatie van een boek over Joodse oorlogsslachtoffers. De publicatie gaat niet alleen over de Rhenense Joden die niet terugkwamen, maar ook over de onderduikers die in de gemeente verbleven.

Martin Brink

Van Klaveren (,,Inderdaad, bokser Bep van Klaveren zit in de familie’) werd geboren in Amsterdam maar voelt zich echt op en top Utrechter, de stad waar hij opgroeide. ,,Ik word helemaal warm als ik de omgeving weer zie”, zegt de man die op latere leeftijd zijn familiegeschiedenis op papier heeft gezet. Hij is de kleinzoon van Magdalena van Klaveren die in augustus 1942 uit Rhenen vertrok. In april 1943 kwam zij om in Sobibor.

GEWELDIG ,,Ik vind het geweldig dat zij en de familie in dit boek worden beschreven”, aldus Jos van Klaveren die zelf ook op een gezinsfoto uit 1942 in het boek staat. ,,Zo krijgt ze toch een beetje een gezicht.”

Ook zijn vader Jacob van Klaveren staat er in. Alle foto’s van de familie en de gegevens kreeg de werkgroep die met het onderzoek bezig was, op een presenteerblaadje van hem aangereikt.
Op die manier kon het lot van de familie nauwgezet worden beschreven, een en ander gecombineerd met andere onderzoeken. Van Klaveren: ,,Daarom staan er ook veel dingen over mijn oma in die wij helemaal niet wisten!” Zo heeft elke nabestaande zijn of haar eigen verhaal. Een aantal was aanwezig in de Gedachteniskerk.

Jos van Klaveren uit Hoofddorp wijst in het boek zijn oma aan die de holocaust niet overleefde. Foto: Martin Brink.

AFGEROND GEHEEL Just Vlak, Ben van Laar, Pim Strous en Piet Hovestad hielden zich met het onderzoek bezig. Dat werd na een eerdere presentatie aan het gemeentebestuur herschreven voor een algemene publicatie. Het lijkt nu in 120 pagina’s een mooi afgerond geheel maar men weet ook dat een onderzoek in feite nooit af is. ,,Er zullen nog zeker gegevens boven water komen”, zo werd tijdens de presentatie gemeld. Wethouder Dick Poortinga nam het eerste exemplaar van het boek, getiteld ‘Verdwenen uit Rhenen, Joodse oorlogsslachtoffers, een naam een gezicht, een verhaal’, in ontvangst.

Hij refereerde aan zijn eigen oorlogsgeschiedenis, hoe dat doorwerkt tot op de huidige dag en hoe belangrijk het is om dat vast te leggen. Poortinga komt uit Putten. Daar werd op het einde van de oorlog een groot deel van de mannen weggevoerd. Velen overleefden het drama niet.

Mede-auteur Pim Strous (l) in gesprek met de bekende Rhenense onderzoeker Henk Deijs. Foto: Martin Brink.

VEENENDAAL De geschiedenis van Joods Rhenen wordt verweven met de de beschrijvingen van de zeven niet-teruggekeerden. Zo lezen we dat Rhenen ooit een eigen synagoge had. Die heeft tot 1916 bestaan. Bij het uitbreken van de oorlog telt Rhenen 21 joodse ingezetenen. Achttien overleefden de oorlog. Bijzonder zijn niet alleen de korte levensverhaaltjes, maar ook dat van zes van de zeven personen een foto is gevonden.

Alleen van Madelaine Catherine Handelaar is nog geen beeltenis aangetroffen. Ook niet waar zij precies in Rhenen verbleef. In de familieachtergrond staat dat zij gelieerd is aan de familie Hekster waarvan Aäron Hekster een bekende huisarts was in Veenendaal. Het is daarmee niet ondenkbaar dat zij door Aäron Hekster naar deze omgeving is gehaald.

MONUMENT IN BENEDENSTAD Verenigingsvoorzitter Henk van den Berg ging ook in op het monument dat volgend jaar moet komen. ,,Misschien dat sommigen zeggen: het boek is met 23 euro wat aan de prijzige kant maar men moet zich bedenken dat de opbrengst bedoeld is voor het realiseren van een gedenkplaat of monument in Rhenen ter nagedachtenis aan de Rhenense Joden die niet terugkwamen.” Het monument moet in 2023 in Rhenen komen.

Mede-auteur Piet Hovestad (l) met Hans Brons, voorzitter van de stichting Slag om de Grebbeberg. Foto: Martin Brink.

,,Ergens in de benedenstad of bij het oude raadhuis. Dat lijkt ons de meest aangewezen plekken”, vertelt Van den Berg desgevraagd na de presentatie. Hoe het eruit moet zien? ,,Dat weten we nog niet.,We gaan Rhenense kunstenaars aanschrijven om een ontwerp in te dienen. Hun namen zullen op het gemeentehuis zeker bekend zijn. Aan de hand daarvan kiezen we een ontwerp.”
Dat de namen van zeven niet-teruggekeerde personen ergens in het ontwerp terug moeten komen, lijkt duidelijk.

KOSHER PENSION In Rhenen heeft ook een kosher pension bestaan. Die werd gedreven door de gezusters Klein en stond aan de Markt. ,,Die is niet uitvoerig in het boek opgenomen”, zegt Van den Berg, ,,omdat het eigenlijk buiten dit bestek valt. Misschien is het iets voor een aparte publicatie in het blad van Oud Rhenen.” De publicatie van het boek vult in ieder geval een lacune in de Rhenense recente historie.

Het boek kent een oplage van vijfhonderd stuks en is te koop bij onder meer de Bruna in Rhenen en de boekhandels Kniphorst in Wageningen en Van Kooten in Veenendaal.