Open Monumentendag 2026 rond veerkrachtig erfgoed; ‘Het verleden laten we niet los, maar krijgt nieuw elan’

VEENENDAAL ,,De mensen die hier werkten, zij brachten het leven mee. Ik heb kinderen zien opgroeien en momenten van tranen en afscheid meegemaakt.” Het is op het moment dat de spreker zijn bouwjaar, 1912 noemt, en zich voorstelt, waarop het toegestroomde publiek op de Open Monumentendag in de opening in de Ritmeesterfabriek zich realiseert: dit is niet het verhaal van de wethouder of een architect. Dit is het verhaal van de fabriek zelf. Het was een creatieve introductie van het thema van dit jaar: veerkrachtig erfgoed in tijden van onzekerheid.

Door Arjan van den Berg

De fabriek vertelt over rondrennende kinderen die opgroeiden en momenten van tranen en afscheid. In de hal liggen tabaksbladeren en een oude foto. Er is niet veel voor nodig voor bezoekers om zich voor te stellen hoe het vroeger geweest moest zijn. Om toch niets aan de verbeelding over te laten, wordt het fabrieksleven van toen letterlijk tot leven gebracht door Muziektheater Veenendaal. Op de wijs van het bekende ‘Do you hear the people sing’ uit Les Misérables zingen ze krachtig over het leven in de fabriek.

Daarna wordt het spreekwoordelijke stokje overgedragen aan architect Johan Huibers die vol kennis en enthousiasme vertelt over toen, maar ook over nu. ,,We shape our buildings, but afterwards the buildings shape us”, haalt hij Churchill aan. Een deel van de Ritmeester, uiteraard het deel dat niet als monument is bestempeld, zal plaatsmaken voor woningen: het Ritmeesterkwartier. Maar, zo verzekert Huibers, de fabriekscultuur zal worden veiliggesteld in een museum en het monumentale deel zal nog meer te bewonderen zijn.

BAKERMAT

De Open Monumentendag valt samen met de Lampegietersdagen. Zo vreemd is dat niet, als Huibers vertelt dat de hardwerkende arbeiders ook muziek gingen maken. Er kwamen schaaktoernooien. Toneel. Voetbal. Er kwamen verenigingen. ,,De bakermat van onze cultuur is heel veel in fabrieken begonnen. Het tekent Veenendaal. Het is allemaal circulair. We beginnen weer met die cultuur van toen, maar gaan niet terug naar de sigaren.” Zoals wethouder Jonathan van den Heuvel het daarna in de officiële opening verwoordde: ,,Het verleden laten we niet los, maar krijgt nieuw elan.”

Nieuw was dit jaar de zogenoemde Expeditie Erfgoed. Bij vrijwel elk monument was er een passende vraag, waarop jeugdige speurders antwoord moesten zien te krijgen. Een goed oog was daarbij van groot belang. Hoeveel luidklokken hingen in de toren van de Petrakerk? Hoe heette de toegangsdeuren van Molen De Vriendschap? En wisten ze ook wat de achternaam van de oudste gesneuvelde bij de gedenksteen bij de Vredeskerk was?

TOEKOMST

Mensen zeggen wel eens dat muren oren hebben. Stel dat gebouwen konden praten, net zoals de Ritmeesterfabriek bij de opening. Dan zou het oudste gebouw van Veenendaal vertellen dat het al vele stormen had doorstaan. Ook de beeldenstorm. Dat de Oude Kerk, want dat is al in 1566 gebouwd, ook als schuilplaats werd gebruikt in tijden van nood. Als opvangcentrum voor hulpverleners, maar ook als coördinatiepunt voor vrijwilligers en als sociale ontmoetingsplek.

De Beatrixkerk, voor wie het honderdjarig bestaan een mooie gelegenheid was om voor het eerst mee te doen aan de Open Monumentendag, zou vertellen over de straat, die een eeuw geleden nog Boerscheland heette. Hoe het gebouw dat oorspronkelijk van de Christelijk Gereformeerde

Kerk was in de jaren tachtig werd verkocht aan de Gereformeerde Gemeente in Nederland te Veenendaal, die daarna steeds verder groeide. De gebouwen zijn stil en dus zijn het mensen als de kosters die de monumentale verhalen vertellen. Maar wellicht zouden de monumenten het met de Ritmeesterfabriek eens zijn: ,,Ik ben klaar voor de toekomst. Laat maar komen.”