Alles over factchecking en rode vlaggen: Informatie op waarde schatten in tijden van verkiezingen

VEENENDAAL Factchecking-expert Shannon Bakker legt in dit interview bloot welke rode vlaggen wijzen op desinformatie. Juist in verkiezingstijd is die kennis onmisbaar: hoe voorkom je dat misleiding bepaalt wat je gelooft? Een goed functionerende democratie begint bij kiezers die hun stem baseren op betrouwbare informatie.

door Kuun Jenniskens

Shannon Bakker is docent op de School voor Journalistiek in Utrecht in de vakken Datajournalistiek - dat is journalistieke verhalen maken met cijfers - en in Factchecken. Daarnaast werkt Bakker aan de Universiteit Leiden als docent in de minor Desinformatie. Momenteel schrijft ze aan een promotievoorstel over ‘AI en lokale journalistiek’ bij Yael de Haan, wat met zich meebrengt dat ze zich in lokale journalistiek aan het verdiepen is. Bakker was bijna vier jaar factchecker bij NU.nl met een eigen rubriek NUcheckt.

In die periode bij NU.nl schreef Shannon Bakker honderden verhalen. ,,Wat me het meest is bijgebleven - en daaraan zie je goed hoe het proces van foutieve informatie in de media soms al verkeerd gaat bij de bron - was een onderzoek van een Vlaamse universiteit dat zeelucht zou helpen tegen kanker. Ik vond het een boude stelling, dus ik ging voorbij de woordvoerder naar de betrokken wetenschapper zelf. Die me zei heel boos te zijn geworden op de woordvoerder omdat het niet klopte wat naar buiten was gebracht. Hij had wel moleculen in zeelucht onderzocht en gekeken naar een relatie met kankercellen, maar de conclusie die de media inging kon niet worden getrokken.”

KANTELPUNT DESINFORMATIE BIJ BLOKKEERFRIEZEN

,,In het begin van mijn tijd bij NU.nl zagen we nog niet veel desinformatie, dus het bewust in de wereld brengen van nepnieuws. Op een gegeven moment zagen we een bericht veel mensen bereiken, dat was in de tijd van de Blokkeer Friezen en de Kick Out Zwarte Piet protesten. In een juridische procedure zou een strafeis volgen voor de Blokkeer Friezen, maar online stond al een bericht dat deze mensen voor hele lange straffen veroordeeld zouden zijn. Terwijl er niet eens een strafeis was geformuleerd. Heel veel mensen deelden dit online bericht en waren er verontwaardigd over. Dat was de eerste keer dat we dit zagen bij politiek gevoelige informatie - dat is me als kantelpunt bijgebleven.”

WAT ZIJN DE RODE VLAGGEN?

Wat kun je onze lezers meegeven in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen? Op sociale media kan iedereen beweren wat hij wil, daar zit meestal geen journalist tussen die de feiten controleert. Hoe kunnen mensen zelf informatie op waarde schatten? Zijn er rode vlaggen?

,,Wat opviel bij de afgelopen landelijke verkiezingen is dat veel politici tijdens campagnetijd weinig concreets zeggen. Ze zeggen ‘dit gebeurt heel veel’ of ‘dat is enorm toegenomen’. Geen cijfers of concrete uitspraken die we zouden kunnen nagaan. Dat soort vage formuleringen, waar je als politicus niet op kan worden aangesproken, zijn echt rode vlaggen. Dan moet je opletten, vaak lopen hier feiten en meningen door elkaar.”

Shannon Bakkers studenten moeten aan het begin van de week een claim aandragen die ze die week willen gaan checken. 

,,In verkiezingstijd bleek dat lastig vanwege al die de vage formuleringen. Een van de vereisten die we stellen is dat deze claim voldoende concreet moet zijn. Zo’n brede uitspraak van een politicus is lastig te onderzoeken - welk rapport moet je daar dan bij pakken? De afgelopen tijd heb ik studenten vaak gezegd dat ze eerst de politicus moeten bellen om te vragen wat hij nou precies bedoelt. Soms maakt een politicus het duidelijker en krijgen ze een rapport doorgestuurd, maar heel vaak ook niet. Vaak krijgen studenten zelfs helemaal geen antwoord.”

INSPELEN OP EMOTIES

De tweede rode vlag die Shannon Bakker wil delen is: proberen te herkennen wanneer er op emotie wordt ingespeeld. ,,Als je een heftige reactie hebt, of grote verontwaardiging ervaart bij iets politieks, dan is dat een rode vlag. Er wordt ingespeeld op je gevoel, je wordt ergens bang voor gemaakt. Een typisch kenmerk van nepnieuws is dat het altijd inspeelt op emotie.”

WIE IS DE BRON, HEEFT DEZE EEN BELANG?

Een goede vervolgstap volgens Shannon Bakker, is een pauze inlassen en een aantal vragen stellen: wie beweert dit eigenlijk; heeft diegene wel de positie om dit te beweren; is dat een betrouwbare bron; is het een betrouwbaar journalistiek medium; of is het een bron met een duidelijk belang?

,,Dat is je eerste filtering: je hebt de bron en probeert dan het belang in kaart te brengen. Waarom post iemand deze informatie? Komt het van een journalist dan weet je dat ze moeten werken volgens bepaalde waarden en dat het accuraat moet zijn. Maar dat is niet het geval bij een lokale belangengroep. Als je dan stuit op een bepaald belang wordt het lastig.” 

Shannon Bakker zegt dat een betrouwbare bron transparant hoort te zijn over waar de informatie vandaan komt. ,,Journalisten en wetenschappers zijn als het goed is transparant. Onbetrouwbare bronnen laten nauwelijks zien waar hun informatie vandaan komt.” Dus ook dat is belangrijk signaal. 

BIJ LEZEN VAN VERKIEZINGSPROGRAMMA LETTEN OP ‘CHERRY PICKING’

Is er ook een manier om bij het lezen van verkiezingsprogramma’s feiten van fictie te scheiden? ,,Ook daar zal het een uitdaging zijn om meningen en feiten uit elkaar te halen. Cijfers zouden moeten kloppen en die zou je moeten controleren, maar als er cijfers in verkiezingsprogramma’s zijn opgenomen dan kloppen die vaak wel. Waar ik op mijn hoede voor zou zijn is bij onderwerpen die lokaal sterk spelen en die erg beladen zijn, die emotie oproepen. Die onderdelen van een programma zou ik het meest controleren. Daarbij ook opletten op ‘cherry picking’, of alleen de feiten worden genoemd die politiek goed uitkomen. Dat komt vaker voor in een verkiezingsprogramma dan foutieve informatie.” 

In dit soort gevallen zou je op zoek kunnen gaan naar meer achtergrondinformatie, in plaats van alleen de feiten checken. 

Kun je nog iets zeggen over de toon? Soms creëert iemand een bepaalde lading waardoor de inhoud er minder toe lijkt te doen. ,,Klopt. Voor mij als factchecker kan ik daar niet veel zinnigs over zeggen, dat is meer iets voor politiek journalisten.”

HERKENNEN WANNEER IETS MET AI IS GEMAAKT

Je bent ook expert op het gebied van artificiële intelligentie (AI). Is het te zien aan beelden op TikTok of Instagram wanneer de werkelijkheid wordt verdraaid met AI? 

,,Een beeld kan gemaakt zijn om een statement naar voren te brengen zonder te doen alsof het echt is. Wat we bij AI vaak zien is dat er een grap of een uitvergroting van de werkelijkheid wordt gemaakt. Neem de beelden van de PVV over Frans Timmermans. Als de werkelijkheid echt wordt gemanipuleerd dan is het bijna niet te herkennen. Vroeger kon je nog letten op raar haar of rare oren - maar AI heeft zich echt verbeterd, dus dat zijn geen betrouwbare indicatoren meer. Wel kun je jezelf afvragen wanneer de beelden genomen zouden zijn, waar, en hoe zag het er daadwerkelijk op die dag uit? Bij een groot nieuwsevenement zijn er waarschijnlijk meer beelden gemaakt vanuit meerdere hoeken. Komen de beelden overeen met de werkelijkheid? Echte specialisten kunnen zelfs aan de schaduwen zien dat het het verkeerde tijdstip was, maar dat gaat natuurlijk wat ver.”

Wat lezers wel kunnen doen, is ook hier kijken wie de bron is, wie is de maker en wie verstuurt dit filmpje en wie stuurt het door? ,,Hier gelden in feite dezelfde rode vlaggen.”

Shannon Bakker zegt dat desinformatie vooral bij hele emotionele onderwerpen vaak voorkomt. ,,Alles wat hoog scoort op emotie komt enorm omhoog in de algoritmes op sociale media.”

KEERZIJDE

Toch vindt Shannon Bakker het belangrijk om te waarschuwen voor een overreactie. ,,Het is echt goed dat we nadruk leggen op factchecken en misinformatie, maar er zit een keerzijde aan. Als mensen niks meer vertrouwen van wat ze lezen, als alles steeds wordt bevraagd, dan kunnen we geen gesprek meer met elkaar aangaan. Dat vormt voor mij steeds meer een zorg. We moeten ook weten dat we sommige bronnen, instituties en de wetenschap, wel kunnen vertrouwen.”

Lees meer over de gemeenteraadsverkiezingen in ons dossier.