‘Mister Veenendaal’ is niet meer; Ereburger Jaap Pilon overleden

VEENENDAAL Een brok Veenendaalse historie is heengegaan. Geen oud gebouw, want die zijn er bijna niet meer, maar wel een menselijk Monument. Een met hoofdletter geschreven. Iemand die ook niet even in een kort krantenstuk is samen te vatten. Daarvoor heeft Jaap Pilon een uitzonderlijk rijk leven geleid. Hij was wars van onrecht en recht door zee, maar ook iemand zonder rust in zijn lijf.

Door Martin Brink  

Pilon is van grote betekenis geweest voor de bewustwording van de geschiedenis van Veenendaal, maar ook voor zijn werk voor de kunst en cultuur in zijn woonplaats. En niet te vergeten zijn succesvolle acties om de verstandelijk beperkte medemens letterlijk een ‘stem’ in het Haagse te geven. Het vormde het hoogtepunt in de cursussen over het politieke besluitvormingsproces voor deze doelgroep. Die cursus, sinds 2012,  is door hem uitgedacht en opgezet en uitgevoerd samen met Bert van de Weerd van en met Stichting Buitenzorg Veenendaal. Het trok zo landelijk de aandacht.

TOT HET BITTERE EIND

Jaap Pilon overleed maandagochtend 3 augustus op 75-jarige leeftijd. Hij noemde zich ‘Beroepsveenendaler’ en ging - ondanks toenemende kwalen - door tot het bittere eind. Altijd was hij ‘in en voor Veenendaal’ actief. ,,Het moet niet gekker worden” was zijn gebruikelijke commentaar. Niettemin pakte hij verzoeken - kenmerkend voor hem – altijd en spontaan op. Jaap leefde op die manier vijf levens.

MISTER VEENENDAAL

Als ‘Mister Veenendaal’ tobde al jaren met zijn gezondheid. Daar maakte hij geen geheim van. Zijn nieren speelden op en het lopen ging hem door neuropathie steeds moeilijker af. Voor het geven van rondleidingen-met- inspirerende-verhalen is dat funest.

Dan stap ik toch gewoon op de fiets. Dat heb ik pas nog gedaan en ga er mee verder

OVERTUIGEN VAN RIJKE HISTORIE

Maar Jaap ging door, steeds met de drang om iedereen bewust te maken en te overtuigen van de rijke historie van de plaats waar hij in 1950 werd geboren. Aan de Kerkewijk groeide hij op, in een doktersgezin met zes jongens en twee meisjes. ,,Dan stap ik toch gewoon op de fiets. Dat heb ik pas nog gedaan en ga er mee verder”, gaf hij relativerend aan toen naar zijn moeizame wandelingen werd gevraagd. Maar dat werd het toch niet.

AANDACHTIG LUISTEREN

Een centrumbezoeker kon Jaap vaak tegenkomen, veelal omringd door aandachtig luisterende deelnemers tijdens zijn stadwandelingen, en vooral nabij de Hoogstraat-Hoofdstraat, kenmerkende locaties voor de geschiedenis van Veenendaal.

LAATSTE STADSWANDELING

Als zelfbenoemde (en in 2019 door burgemeester en wethouders bekrachtigde) stadsgids maakte hij in juni nog een laatste stadswandeling. Met nota bene met de nieuwe gemeenteraad. Hij leidde de heren en dames rond door het centrum van ‘zijn’ stad. De historie van de omgeving kennen is belangrijk voor het nemen van de juiste beslissingen, zo meende hij. Tijdens die wandeling ging het mis. 

HEEL VERDRIETIG

Nieuwe onderzoeken volgden en uiteindelijk werd zijn slechte gezondheidstoestand bevestigd. Het was voor velen een grote schok toen op 21 juli zijn laatste Facebookpost voorbij kwam: ,,Lieve vrienden. Helaas moet ik stoppen met mijn Facebookactiviteiten. Er is bij mij alvleesklierkanker geconstateerd. Het is heel verdrietig. Ik heb niet lang meer te leven.”

AANTAL BOEKEN

Over Jaap Pilon zou een dik boek te schrijven zijn. Zijn pogingen om de plaatselijke historie beter op de kaart te zetten, zijn ongeëvenaard. Jaap schreef of was mede-auteur van een aantal boeken over de plaatselijke geschiedenis waarbij vooral die over de Kerkewijk, de Hoofdstraat en de Markt sterk autobiografische kenmerken hebben. Niet bij iedereen waren ze daardoor geliefd maar voor wie op die manier zijn nek durft uit te steken, kan voor het vastleggen van deze eigen indrukken alleen maar bewondering hebben.

De tekst gaat door onder de afbeelding.

Er was veel belangstelling voor de presentatie van het boek over de Markt in nov 2023 - Gert Veenhof

MIJN KERKEWIJK

Pilon was verguld met het bericht dat zijn eerste uitgave ‘Mijn Kerkewijk’ inmiddels antiquarisch de oorspronkelijke verkoopprijs overstijgt. Even blij was hij met de succesvolle plaatjesalbums van de lokale supermarkten waarvoor hij de historische afbeeldingen selecteerde. Hij was ervoor gevraagd en ook alweer gestart met een nieuwe publicatie. Hij zou met anderen voor een aantal hoofdstukken zorgen in een boek over Gelders Veenendaal dat in 2030, bij de zeventigjarige herdenking van de samenvoeging van Stichts en Gelders, moet verschijnen. Een andere schrijver maakt die hoofdstukken nu af. Al zijn materiaal is aan hem overgedragen. 

AMBASSADEUR VAN LANDGOED PRATTENBURG

In feite begon de interesse voor al het plaatselijke al in de jaren zeventig toen hij in het toenmalige dagblad De Vallei een serie maakte over Kasteel Prattenburg. Als afgestudeerd historicus en docent op het Christelijk Lyceum Veenendaal (1972-2006) was hij bovenmatig geïnteresseerd in de historie van het landgoed en de bewoners, de familie Van Asch van Wijk. Het leverde hem contacten voor het leven op. In 2015 werd hij zelfs ambassadeur van Landgoed Prattenburg. Zijn leraarschap kenmerkte zich in enthousiaste lessen, onder meer om jongeren enig politiek inzicht te geven in de lessen maatschappijleer.

De tekst gaat door onder de afbeelding.

Jaap Pilon dankt kunstenaar Gunther Demnig voor eerste stolperstein Hoofdstraat nov 2023 - Martin Brink

Als je het vergelijkt met andere plaatsen dan steekt Veenendaal er met kop en schouders boven uit als het gaat om openbare kunst

LOKAAL VEENENDAAL

Het was dan ook niet vreemd dat Jaap Pilon zelf actief werd voor een politieke partij. Dat was D66, die hij in 2004 verliet om de nieuwe partij Lokaal Veenendaal mede op te richten. Als raadslid (twaalf jaar) kon hij veel met een kwinkslag verwoorden, later als wethouder (die functie bekleedde hij bij elkaar acht jaar) stond hij vooral aan de kant waar de besluiten werden genomen. Als wethouder cultuurzaken kreeg hij meer dan eens kritiek wanneer een project te duur uitviel. Daarvoor had hij altijd wel een weerwoord. Toen hij bijvoorbeeld in juni 2009 het behoorlijk prijzige, door de gemeente bekostigde, fiets- en wandelrouteboekje in ontvangst nam zei hij: ,,Als je het vergelijkt met andere plaatsen dan steekt Veenendaal er met kop en schouders boven uit als het gaat om openbare kunst. En die kunst moet dan ook getoond worden.”

VELE OPENINGEN

Als wethouder was hij bij vele openingen aanwezig. We noemen als voorbeeld de officiële start van het Spreekuurcentrum aan de Spoorlaan. Dat was een mooi succes na de controversiële sluiting van het Julianaziekenhuis Veenendaal. Jaap mocht de eerste ‘Bouwsteen voor uw gezondheid’ (zoals in de hal van het gebouw te lezen is), onthullen op donderdag 12 september 1996. Het jaar erop werd het centrum officieel geopend door Elst Borst, de minister van Volksgezondheid. Maar ook was hij aanwezig bij de opening van het vlonderpad in het natuurgebied de Blauwe Hel aan de Grebbeweg. Dat gebeurde op zaterdag 11 juni 1994. Het houten pad bestaat al jaren niet meer (onderhoud en veiligheid nekten het project) en is nu een totaal vergeten fenomeen. 

KONINKLJKE FAMILIE

Als wethouder maakte hij in 2012 ook het bezoek van de koninklijke familie aan Veenendaal mee. De viering van Lampegietersavond was ook een favoriet onderwerp voor hem en hij zette zich in om - net als weleer- één grote optocht door het centrum te houden. Als voorvechter en redder van cultuur in brede zin, manifesteerde hij zich ook in het veilig stellen van het gemeentewapen dat ooit boven de entree van het nog niet verbouwde gemeentehuis hing. Het sierstuk was bijna in de container beland. Hij zorgde ervoor dat het op de goede plek terecht kwam. 

STRUIKELSTENEN

Ook zat hij in de eerste werkgroep die de struikelstenen voor Joodse slachtoffers uit Veenendaal tot stand bracht. Om het goede in opgroeiende pubers te ontdekken en te activeren startte hij met Sportservice Veenendaal het project Scoren in de Wijk dat tot doel heeft om kinderen in diverse Veenendaalse wijken te leren verantwoordelijkheid te dragen. Voor zichzelf, de wijk waarin zij wonen en hun bewoners. Voor deze al die andere initiatieven was hij in 2015 winnaar van de Cultuurprijs. In 2025 werd hij, als eerste en tot nu toe enige, benoemd tot Ereburger van Veenendaal.

De tekst gaat door onder de afbeelding.

In mei 2025 werd Jaap Pilon tot Ereburger van Veenendaal benoemd - Gemeente Veenendaal

DIEPSTE VEZELS

Pilon was Veenendaler tot in zijn diepste vezels. Toen het archief van het CLV uiteen dreigde te vallen, zocht hij het met oud-collegae uit en bezorgde het gerubriceerd bij het gemeentearchief. Vooral na zijn pensionering openbaarde hij zich in allerlei publieke activiteiten en optredens. Hij was jarenlang correspondent van deze krant, maar hij was ook te boeken als spreker of dagvoorzitter op de meest uiteenlopende bijeenkomsten. Van huisvrouwen- of christelijke verenigingen, het Genootschap van Burgemeesters, een bejaardensoos, bij academici: het maakte hem niet uit. Zijn enthousiasme, relativeringsvermogen en humor maakten bijeenkomsten tot ongeëvenaarde theatervoorstellingen.

KLEURIGE JASJES

Met de nodige kwinkslagen had hij direct de lachers op zijn hand en presenteerde hij Veenendaal of een ander onderwerp op zijn eigen wijze in plaatselijk of landelijk perspectief. Dat hij zich daarbij ook in kleurige jasjes en dito schoenen kleedde, en een haardracht had alsof hij zo uit de zeventiende eeuw was gestapt, droeg daar zeker aan bij. Zijn draaginsigne als Ereburger van Veenendaal pronkte bij menige gelegenheid fier op zijn rever.

Ik hoor gewoon dat elke kleur een eigen stem heeft

DE FUNCTIES VAN KLEUREN

Jaap was in zekere mate ook spiritueel ingesteld. Hij was er van overtuigd dat kleuren ook een andere functie hadden. ,,Ik hoor gewoon dat elke kleur een eigen stem heeft”, zei hij eens. ,,Daar ben ik heel gevoelig voor.” En lange tijd had hij in zijn woonhuis, het linkerdeel van een tweekapper aan de Kerkewijk, een grote verzameling heiligenbeelden. Die haalde hij uit Zuid-Limburg, België of verder weg. Ze waren hem stuk voor stuk lief. Hij wist er ook veel van. Tegen elk onheil was er immers wel een beschermheilige. De toehoorders van de katholieke gemeenschappen in de regio hingen tijdens een humoristische uitleg aan zijn lippen.

NALATENSCHAP

Jaaps nalatenschap is tot in eeuwigheid te zien op YouTube waar hij over tal van Veenendaalse onderwerpen de historie op begrijpelijke en op zijn kenmerkende wijze uit de doeken deed.
‘Mister Veenendaal’ is niet meer. Zijn Veenendalerschap en unieke bijdragen aan de lokale samenleving zullen tot in lengte van jaren herinnerd blijven. Jaap heeft persoonlijk geschiedenis geschreven en hij blijft ook na zijn heengaan van monumentale betekenis voor Veenendaal.