Oud Veenendaal en museum bereiden expositie over ‘De Schup’ voor

VEENENDAAL Oud Veenendaal en Museum Veenendaal houden op de zaterdagen 12 en 19 november een expositie over de opkomst en teloorgang van de Scheepjeswol. Eerdere samenwerking resulteerde in exposities over de Nieuwewegseschool en de Ritmeester sigarenfabrieken.

door Martin Brink

De voorbereidingen zijn nu in volle gang. Zowel bij het Museum als bij Oud Veenendaal is veel materiaal aanwezig. Zeer waarschijnlijk zijn er onder oud-werknemers nog veel meer interessante objecten te vinden. Reclamemateriaal, snuisterijen en oude foto’s. Mede-organisator en bestuurslid van Oud Veenendaal Anne Slok daarover: ,,Graag zouden we met deze mensen in contact komen om deze in bruikleen te mogen tentoonstellen.”

Hij vertelt verder: ,,De Scheepjeswol heeft een lange geschiedenis en is belangrijk geweest voor de werkvoorziening in en om Veenendaal. We gaan terug naar het jaar 1799. De Industriële revolutie heeft haar intrede gedaan. De turfwinning was over haar hoogtepunt heen, en huisnijverheid werd een bekend fenomeen. Het kammen en spinnen van wol werd door vele Veenendalers dan ook thuis gedaan. Dirk Steven van Schuppen was één van de mensen met handelsgeest en vooruitziende blik. Er was meer te verdienen met mechanisatie en industrialisatie dan met thuiswerken moet hij gedacht hebben.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Het opvallende kantoorgebouw van fabriek op de hoek Nieuweweg/Zandstraat. - Collectie HVOV, 1960

ANNA PANNEKOEK ‘D.S. van Schuppen’ kocht veel wol direct van de boeren. Liet het kammen, wassen en spinnen bij de gezinnen thuis waarna hij het samen met ingehuurd personeel ging verven en weven. In 1855, het bedrijf bood toen al werk aan ruim 300 werknemers, overleed Dirk Steven. Het bedrijf werd onder de naam: ‘Veenendaalsche Sajet- en Vijfschachtfabriek v/h Weduwe D.S. van Schuppen en Zoon’ voortgezet door zijn vrouw Anna Pannekoek en zijn 17-jarige zoon Steven. Deze Steven overleed al voor zijn vijftigste verjaardag. Zijn grafsteen is terug te vinden op het oude kerkhof aan het Kostverloren, tegenwoordig een goed onderhouden Gedenkpark.

Later werd de naam veranderd in Scheepjeswol. Anne Slok, die overigens via zijn vader en voorvader zelf banden heeft met de concurrent VSW aan de Zandstraat en de Ritmeester Sigarenfabriek: ,,Het was nog steeds een echt familiebedrijf. En de familie was groot. Dirk Stevenszoon en zijn vader trouwden beiden tweemaal. Niet verwonderlijk dat er in de archieven niet alleen over broers, zussen, neven en nichten wordt geschreven, maar ook over halfzusjes.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Het immense grasveld voor voorheen IJzerfabriek van Van Leeuwen (de ‘Tut-Tut) met op de achtergrond de Scheepjeswolfabriek met de kenmerkende neonletters op het dak. - Archief HVOV/Coll. Rijk Slok

In het logo van Scheepjeswol zien we een schip, afgeleid van de Samo(e)reus, een binnenvaartschip dat gebruikt werd om turf uit Veenendaal af te voeren. Het ging goed met De Schup zoals het bedrijf in de volksmond werd genoemd. Daardoor waren er ook mogelijkheden voor activiteiten die niets met wolveredeling te maken hadden. Denk daarbij niet alleen aan de Scheepjeswolharmonie, die al in 1897 was opgericht en helaas eind vorig jaar ter ziele ging, maar ook aan voetbalvereniging De Merino’s, vernoemd naar het Merino-schaap waarvan de wol werd gebruikt bij Scheepjeswol. De club werd opgericht 1 juli 1949 en bestaat nog steeds in Veenendaal. 

HOOGTEPUNT Het hoogtepunt van het bedrijf lag in de beginjaren ’60 van de vorige eeuw, toen er maar liefst 900 werknemers in dienst waren. Niet alleen lokale mensen vonden hier werk, maar ook tal van gastarbeiders hebben hun bijdrage geleverd aan het succes van Scheepjeswol. Dat geldt overigens niet alleen voor Scheepjeswol. Overal waar productiewerk was in Veenendaal (toen was dat er nog volop) werden werkkrachten gehaald uit landen waar het werk niet voorhanden was of waar de verdiensten aanmerkelijk lager lagen. Ook op de Ritmeester, de NEWO, de VSW of de Panter werden deze ‘harde werkers’ uit de mediterrane landen gehaald.Vanaf de jaren ’70 trad er een kentering op.

(de tekst gaat onder de foto verder)

De grafsteen van Dirk Stevenszoon van Schuppen is nog steeds te vinden op de Oude Begraafplaats in Veenendaal. - Anne Slok

De arbeidsomstandigheden verbeterden sterk maar er was ook goedkope Europese import uit derdewereldlanden en de bedrijfsvoering liet sterk te wensen over. Al met al ging dat ten koste van de winsten. Eind jaren ’70 werd het nog erger. Stijgende energiekosten, inflatie en prijsverhogingen van de grondstoffen pakten verkeerd uit voor de wolindustrie in Nederland. Ook Scheepjeswol leed hieronder. Zozeer zelfs dat het bedrijf in 1987 failliet ging.

SCHEEPJESHOF Na het faillissement werden in 1989 de laatste gebouwen afgebroken. Al wat er rest op deze plaats is het winkelcentrum dat onder de naam Scheepjeshof de oude herinnering levend houdt. En onderaan de roltrap daar vinden we nog de gedenksteen die aan het noodziekenhuis herinnert dat vanuit het geëvacueerde Wageningen in september 1944 hier naar toe verhuisde. 

Maar natuurlijk zijn er ook veel herinneringen in de vorm van verhalen, foto’s en wellicht ander (bijzonder) materiaal. Anne Slok: ,,Deze herinneringen van bijna 200 jaar ‘DS’ willen we graag met iedereen delen via een expositie op de zaterdagen 12 en 19 november.”

Ondanks, zoals gezegd, dat het museum en de vereniging Oud Veenendaal over veel materiaal beschikken, doet men toch een oproep. Anne Slok: ,,Wie heeft er spullen van de Scheepjeswol en wil deze in bruikleen geven aan het Museum? Mail dan svp naar voorzitter Theo van Hardeveld, voorzitter@museumveenendaal.nl Heeft u fotomateriaal wat we mogen dupliceren of in bruikleen krijgen of weet u nog veel te verhalen over de Scheepjeswol? Mail dan naar Anne Slok: a.a.slok@kpnmail.nl “ 

Garens van de Scheepjeswol Veenendaal: iedereen kent ze wel. - Archief HVOV