Open Monumentendagen 2025: veelkleurig Veenendaal gebouwd om te blijven

VEENENDAAL De locatie waarop het spreekwoordelijke startschot voor de Open Monumentendagen van dit jaar werd gegeven zou goed bij het thema van vorig jaar ‘routes, netwerken en verbindingen’ hebben gepast. Maar het motto van 2025 is ‘erfgoed en architectuur, gebouw(d) om te blijven’. Die vlieger ging ook goed op voor de nog altijd draaiende wieken van molen De vriendschap, al werden die tijdens de openingstoespraak van wethouder Stroobosscher even stilgezet.

door Arjan van den Berg

De oprit staat al vol met fietsen. Binnen zijn handwerkers vol concentratie noest bezig met hun nijverheid, terwijl bezoekers alvast een cupcake versieren of aandachtig de uitoefening van oude ambachten bewonderen. Gelukkig waait het niet hard ‘want als ik die molen weer aanzet, moet-ie wel blijven staan’, zegt wethouder Stroobosscher lachend nadat hij de bezoekers binnen met een uitnodigend ‘het feest is buiten’ heeft verwelkomd.

,,Alles voor het plezier voor het leven, dat hoort ook bij monumenten. Het is leuk om de verhalen te kennen en over te dragen aan toekomstige generaties.” Duurzaamheid is een uitdaging en om monumenten te behouden voor de toekomst, is het soms nodig om ze een nieuwe functie te geven, legt hij uit. Uitgangspunt is het behoud van het karakter van het monument. Al snel is het aan Popkoor All4Fun om de toon te zetten met ‘Multicolor’ van Son Mieux.

RUSTPLAATS

,,Je vindt hier de hele geschiedenis van Veenendaal en in het verlengde van Nederland”, legt een gids bij gedenkpark ‘De oude begraafplaats van 1829’ uit. “Je ziet hoe oud mensen werden, wanneer er veel kindersterfte was en wanneer er epidemieën waren. Je ziet wie belangrijk waren en wat mensen belangrijk vonden.” Van spelfouten, grafteksten in dichtvorm en een ‘zielloos overschot’ is tegenwoordig geen sprake meer.

Dat mensen op hun graf lieten zetten dat ze burgemeester of wethouder waren, verbaast bezoekers niets, maar tegenwoordig zullen mensen niet met trots vermelden dat ze bij leven kassier waren. Niemand zou tegenwoordig op een graf van een ‘zielloos overschot’ spreken. Zelfs met het levendige verhaal van de gidsen is het nauwelijks voor te stellen dat het park in een kleine twee eeuwen 10.000 Veenendalers een laatste rustplaats heeft gegeven. Tegenwoordig is het een oase voor levende zielen die even tot rust willen komen.

GEDENKWAARDIG

Wie ook levendig kan vertellen, is de koster bij de Julianakerk. ,,Je kunt zo een beetje zien wat de oorlog doet”, vertelt hij een gezin met een paar jonge kinderen die met veel interesse luisteren. De gids laat een paar zwartgeblakerde lampen zien uit een kroonluchter. Wat blijkt: in de oorlog werd de toren gebruikt als uitkijkpost van de Duitsers. Het duurde even voordat de geallieerden hun doel hadden geraakt.

,,Toen is de hele kerk aan puin geschoten”, vertelt hij, terwijl hij de huls van een van de granaten laat zien. Als een boeiend vertellende geschiedenisleraar verhaalt hij beeldend over kosters die ’s avonds nog kolen op het vuur moesten gooien en ’s ochtends soms nog eens, om zich daarna weer snel thuis te wassen. Over het met gevaar voor eigen leven op het dak klimmen om de klok aan te passen aan de zomer- en wintertijd. Over de klok gesproken: het uurwerk heeft lange tijd in de etalage van horlogerie van Manen gelegen, voordat het terugkeerde naar het monument dat de Julianakerk zich terecht mag noemen.

Een ander gedenkwaardig monument is de kazemat aan het eind van de Valleistraat. Het zogenoemde ‘stekelvarken’ was een onderdeel van de versterking van de Grebbelinie in de Tweede Wereldoorlog. Als het daar toen anders was gelopen, zou monumentendag 2025 er maar zo heel anders uit hebben kunnen zien. Monumenten van veelkleurig Veenendaal: gebouwd om te blijven.