Nieuw boek over standhouden achter de puinhopen: levensverhalen militairen ingebed in verhaal Grebbeberg

RHENEN ,,Ik ben er even stil van.” Rein Kruijer (88) uit Heiloo werd vrijdagmiddag verrast door Bob Latten en Rob Janssen, samenstellers van het nieuwe boek ‘Stoplijn Grebbeberg. Standhouden achter de puinhopen’. Daarin worden in 295 pagina’s naast het algemene verhaal over de strijd op de berg, vooral eigen ervaringen van militairen weergegeven, gehaald uit brieven, officiële verslagen en ook verteld via foto’s, interviews en oral history-ervaringen van nabestaanden.

door Martin Brink

Zelden kwam dat alles in één boek bijeen. Berend Vinke, soldaat bij het 8ste Regiment Infanterie, was in 1990 een zeldzaam voorbeeld van iemand die zonder opsmuk zijn eigen verhaal in een boek optekende en vervolgens een lange weg moest afleggen om het uitgegeven te krijgen. Uitgevers stonden ook toen niet in de rij.

Nu zijn verschillende van die ervaringen vastgelegd in ‘Stoplijn Grebbeberg’ en ook ingebed in het grote algemene achtergrondverhaal. Het is een rode draad in het boek. Ook de nasleep in de verschillende gezinnen wordt op een toegankelijke manier behandeld.

Rein Kruijer kreeg niet alleen het eerste exemplaar van het boek, hij mocht zelfs het Oorlogsherinneringskruis met de gesp ‘Nederland 1940’ in ontvangst nemen. Die werd postuum aan zijn vader toegekend. Bob Latten en Rob Janssen hadden het eremetaal al langer in huis, maar hielden hem al die tijd in spanning. Pas aan het einde van de boekpresentatie in ’t Paviljoen in Rhenen werd de toekenning duidelijk.

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

Grebbeberg Hoornwerk aanval. - Fotocollectie Rutger Bol

In de jaren tachtig en negentig verdween veel over deze oorlog naar de achtergrond. Dat is niet terecht

DOOD IN STELLING LEVENDAALSEWEG

Zijn vader was Simon Kruijer, die op Pinksteren 1940 het leven liet. Hij was een landbouwer zonder eigen bedrijf in het gehucht Kalverdijk bij Schagen. Kruijer werd gemobiliseerd bij 24 RI in Puiflijk die op 11 mei 1940 opdracht kreeg om versterking te bieden op de Grebbeberg.

De aankomst van de vermoeide soldaten was op 12 mei 1940 rond 18.00 uur. Zijn eenheid belandde op 13 mei in een stelling haaks op de Levendaalseweg. Na herhaaldelijke aanvallen lieten 29 van de 30 man daar het leven. Simon was er één van.

Zijn verhaal is in het boek terug te vinden en stond eigenlijk aan de basis van het onderzoek van medeauteur Rob Janssen.

Hij vertelde tijdens de presentatie hoe het allemaal begon: ,,In Tuitjenhorn waar ik twintig jaar geleden kwam te wonen, ontdekte ik een plaquette tegen de kerk. Daar stond Simon Kruijer op en dat hij was gestorven voor het vaderland met Pinksteren 1940.” Nieuwsgierig geworden vroeg hij het fijne aan zijn overbuurman die een achterneef bleek te zijn van Simon. Die vertelde hem het een en ander. ,,Dit verhaal is waard om verder verteld te worden, net als al die andere verhalen”, meldde Janssen tijdens de presentatie.

BLIJVEN VERTELLEN

Dat vond ook Mart de Kruif, voormalig commandant der landstrijdkrachten. Hij nam een eerste exemplaar van het boek in ontvangst. ,,De Grebbeberg staat symbool voor leven en dood”, vertelde hij. ,,In de jaren tachtig en negentig verdween veel over deze oorlog naar de achtergrond. Dat is niet terecht. We moeten het verhaal blijven vertellen, vooral omdat er parallellen zijn met nu.”

Hij trok daarbij vergelijkingen waarin, volgens hem, net als voor de oorlog, het leger steeds leger werd met alle bezuinigingen van de afgelopen kabinetten. ,,In 2020 constateerde toenmalig minister Ank Bijleveld dat defensie niet voldoende berekend was op de grondwettelijke taken.”

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

De noordflank van de Grebbeberg met twee Nederlandse militairen met witte vlag, 13 mei 1940. - Fotocollectie Rutger Bol

Wageninger Bernier Cornielje, voorzitter van Stichting De Greb, wiens vader ook zelf op de Grebbeberg had meegevochten, vertelde onder meer ,,dat de Duitsers de Grebbeberg ‘Der Teufelsberg’ noemden. Dat is in feite een verholen eerbetoon aan al die mannen die op de Grebbeberg gestreden hebben. Hoe het tekort aan alles zich voordeed, lees je in de persoonlijke verhalen van de soldaten.

Hun levensverhalen kun je het beste begrijpen als je het allemaal leest. Dat kan op onze website als je nog een paar maanden over hebt maar door eerst dit boek te lezen!”

‘Stoplijn Grebbeberg’ is op de markt gebracht door uitgeverij Aspekt en voor dertig euro te koop in de boekhandel.

Rutger komt nog steeds onbekende foto’s tegen, hoewel de vangst volgens hem een keer eindig zal zijn

VROUW

Op het Ereveld Grebbeberg liggen rond de 425 militairen die in deze omgeving sneuvelden. Tijdens de oorlogsjaren was ook een deel van de begraafplaats voor Duitsers gereserveerd. ,,Dat waren er 750!”, zegt Rutger Bol, de nu in Lekkerkerk wonende oud-Rhenenaar en medeoprichter van Stichting De Greb. En heel bijzonder en onbekend: ,,Plus één vrouw. Dat was een Nederlandse verpleegster die getrouwd was met een Duitser.” Allen zijn later overgebracht naar de Duitse begraafplaats op Ysselsteyn in Noord-Limburg.

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

De Grebbeberg-onderzoekers bijeen. - Martin Brink

De boekpresentatie was ook meteen een reünie van Grebbeberg-onderzoekers die met elkaar de laatste gegevens uitwisselden. Zo vertelde Michiel Teunisse dat hij nog steeds onvermoeid verder gaat met het zoeken naar de enige nog vermiste Nederlandse militairen op de Grebbeberg. Dat zijn er twee. In 2021 haalde hij daarmee nog het landelijke nieuws. Op 8 oktober 2021 stond hij ook met een grote publicatie in deze krant. Het resultaat was helaas negatief.

Rutger Bol had ook nieuws te melden. Hij speurt al jarenlang naar beelden die in die dagen op de berg of in de omliggende gemeenten zijn gemaakt. Het zijn er vele, want veel Duitse aanvallers hadden simpelweg een fototoestel bij zich. Dat mocht ook van de leiding en in Duitsland was het hebben van een fotocamera, anders dan in Nederland, iets heel normaals.

Rutger komt nog steeds onbekende foto’s tegen, hoewel de vangst volgens hem een keer eindig zal zijn. Hij toonde bij verrassing een serie van 25 stuks die hij pas in Israël heeft verworven.

WITTE VLAG

Eén is bijzonder te noemen: een wat slechte maar desondanks zeer unieke foto van de noordflank van de Greb met vooraan wat verscholen liggende militairen van het 2e bataljon SS Der Führer en achteraan, bovenop de stelling, twee Nederlandse militairen die beiden met een witte vlag zwaaien. Ten teken van overgave.

Ze hebben hun uitrusting afgehangen, helm afgezet en het uniformjasje uitgetrokken. Een dergelijk ontluisterend beeld is nog nooit eerder gezien.