Scherp debat blijft uit in Veenendaalse raadzaal: Hoe stemt de gemeenteraad?

VEENENDAAL Op een dinsdagavond in het raadzaal van Veenendaal volgen de voorstellen elkaar snel op. Het is rustig op de publieke tribune en het debat is mild. In de eerste drie jaar van deze raadsperiode stemde de Veenendaalse gemeenteraad bijna vijfhonderd keer. Vrijwel alle plannen van het college werden aangenomen, in 85 procent van de gevallen zelfs unaniem. 

door Esmee Lam | Bureau Spotlight

Sinds 2022 werkt Veenendaal niet meer met een coalitieakkoord waarbij een meerderheid van de partijen samen besturen. In plaats daarvan is er een raadsakkoord: een gezamenlijke agenda waarbij zoveel mogelijk partijen worden betrokken en afspraken maken over de manier van samenwerken. De nieuwe werkwijze leidt tot veel harmonie, maar roept ook vragen op: waar blijft het zichtbare debat?

Bureau Spotlight onderzocht het stemgedrag van de gemeenteraad tussen maart 2022 en maart 2025. Het gaat in totaal om 497 stemmingen, waaronder moties, amendementen, plannen van het college (raadsvoorstellen) en begrotingswijzigingen. Van de 235 raadsvoorstellen werden er slechts twee verworpen. In 85 procent van de raadsvoorstellen gebeurde het stemmen unaniem, dus zonder tegenstemmen.

ROL VAN DE RAAD

Bestuurskundige Julien van Ostaaijen van Tilburg University en Avans Hogeschool vindt het opvallend als raadsvoorstellen bijna altijd unaniem worden aangenomen. Hij benadrukt dat raadsleden onder andere een controlerende rol hebben: ,,Raden en raadsleden luisteren naar inwoners, vertalen dat in plannen en beleid, en controleren vervolgens het college of zij die op de juiste manier uitvoeren”, aldus Van Ostaaijen. ,,Het is daarom ook niet erg dat voorstellen niet altijd unaniem worden aangenomen.”

Als raadsleden vooral instemmen met wat het college voorstelt, vervalt volgens hem een belangrijk deel van hun taak. Zeker als ook oppositiepartijen altijd meestemmen, zegt hij, is dat opvallend.

(de tekst gaat onder de afbeelding verder)

SAMENWERKING DANKZIJ RAADSAKKOORD

Tijs van der Weele, schaduwraadslid namens GroenLinksPvdA, vertelt dat er door het raadsakkoord minder sprake is van ‘wij’ tegen ‘zij’. Ook Jaap Pottjewijd, fractievoorzitter van Lokaal Veenendaal, merkt op dat het verschil tussen coalitie en oppositie kleiner is geworden.

Dat zien raadsleden ook in de praktijk. Kim Faber, fractievoorzitter van GroenLinksPvdA, vertelt dat haar partij op verschillende thema’s samenwerkt met partijen die traditioneel anders stemmen. ,,De SGP is in Veenendaal erg groen, met de ChristenUnie denken we over het sociaal domein heel erg hetzelfde en met de VVD weer over cultuur.” Door toenadering te zoeken tot andere partijen lukt het haar fractie, ook als oppositiepartij, om voorstellen aangenomen te krijgen.

Sanny Brunekreeft, fractievoorzitter van ChristenUnie, ziet hetzelfde. Ze noemt het nieuwe theater als voorbeeld: ,,In het theatervraagstuk hebben we duidelijk een andere kant gekozen en vonden we een medestander buiten de coalitie.” Het ging om een langlopende en verdeeld verlopen discussie over een investering van 47,8 miljoen euro in een nieuw theater. Het plan werd uiteindelijk met één stem verschil aangenomen, tot teleurstelling van de ChristenUnie. Volgens Brunekreeft laat het zien wat de kracht van het raadsakkoord kan zijn: ,,Inhoudelijke samenwerking met andere partijen, zelfs als standpunten verschillen en je niet altijd de uitkomst krijgt die je hoopt.”

HARMONIE EN CONSENSUS CENTRAAL

Bestuurskundige Marius Bakx onderzocht hoe tegenmacht werkt in de lokale politiek en concludeert dat het belang ervan vaak wordt onderschat. ,,Vaak is de reflex dat men de goede vrede wil bewaren. Tegenmacht wordt dan als iets lastigs gezien”, vertelt hij in Trouw. Vooral in kleinere gemeenten overheerst een bestuurscultuur waarin harmonie en consensus centraal staan. Maar volgens Bakx is tegenmacht niet alleen beperkend; tegenspel kan juist leiden tot betere besluiten. Daarom pleit hij voor een bestuurscultuur waarin bestuurders leren omgaan met tegenmacht: ,,Niemand is gebaat bij almacht.”

Griffier Peter van Vugt verklaart dat er meerdere manieren zijn waarop raadsleden invloed kunnen uitoefenen dan alleen via stemmingen: ,,Je hebt schriftelijke vragen, technische vragen, moties, amendementen, toezeggingen, de Rekenkamer, auditcommissie, de accountant en de P&C cyclus. Dit zijn hele belangrijke middelen als het gaat over de controlerende rol van de raad.” 

Ook Yvonne Bottema, fractievoorzitter van de VVD, laat in een schriftelijke reactie weten dat het stemgedrag niet zomaar te duiden is: ,,Het kan ook zijn dat het een geamendeerd raadsvoorstel is.” Dat betekent dat het oorspronkelijke voorstel van het college is aangepast op initiatief van de raad.

CDA-fractievoorzitter Harold Schonewille zegt hierover: ,,Als mijn amendement wordt aangenomen, ben ik eerder geneigd vóór te stemmen.” Toch blijkt uit de analyse van Bureau Spotlight dat aangepaste raadsvoorstellen niet vaker worden aangenomen dan voorstellen zonder aanpassing.

(de tekst gaat onder de afbeelding verder)

BOB-MODEL

Veenendaal gebruikt het zogenoemde BOB-model: eerst krijgen raadsleden informatie tijdens raadsavonden (Beeldvorming), dan volgt een debat in commissies (Oordeelsvorming) en pas daarna stemmen ze in de raadsvergadering (Besluitvorming). Volgens griffier Van Vugt zijn de raadsavonden niet politiek en worden er geen standpunten ingenomen, maar zijn ze bedoeld om onderwerpen inhoudelijk te verkennen. Toch geven raadsleden aan dat er wél inhoudelijke uitwisseling plaatsvindt tijdens de raadsavonden.

Schonewille vertelt hierover: ,,In die raadsavonden worden we goed meegenomen. We hebben dan veel mogelijkheden om vragen te stellen en accenten mee te geven.” Ronald van der Weerd, fractievoorzitter van ProVeenendaal, omschrijft die avonden als ‘met de benen op tafel’: ,,Je hoort daar de verschillende kleuring van de partijen. Dat is dan gelijk input voor ambtenaren en bestuurders voor het uiteindelijke voorstel.”

TRANSPARANTIE

Sommige raadsleden vinden dat Veenendalers het politieke proces beter moeten kunnen volgen. ,,Het zou mooi zijn als de raadsavonden live worden uitgezonden, zodat iedereen alles kan weten”, zegt Tijs van der Weele van GroenLinksPvdA. Dat gebeurt op dit moment nog niet. Jaap Pottjewijd van Lokaal Veenendaal voegt toe: ,,Ik zou het liefst willen dat in alle zalen waar wij vergaderen een camerasysteem hangt en dat alles wordt opgenomen.”

SP-fractievoorzitter Sietse van der Bij noemt het ‘belachelijk’ dat de raadsinformatieavonden niet worden uitgezonden: ,,In die avonden krijgen raadsleden uitleg over voorstellen en stellen ze inhoudelijke vragen. Die informatie hoort ook voor Veenendalers toegankelijk te zijn.”  

Toch is dat volgens Peter van Vugt niet eenvoudig. ,,Sommige zalen zijn daar niet geschikt voor. Daarnaast vergaderen we soms extern. En als je moet kiezen welke onderwerpen je wél uitzendt, kom je in een lastige positie.”

In het online raadsinformatiesysteem staat welke onderwerpen zijn besproken, vaak met een presentatie. ,,Als er meer plaatjes dan tekst in de PowerPoint staan, moet je zelf uitzoeken wat ermee bedoeld wordt”, aldus Van der Weerd van ProVeenendaal. Het raadsinformatiesysteem, waar inwoners documenten en vergaderinformatie kunnen vinden, blijkt in de praktijk lastig doorzoekbaar en incompleet, bleek eerder uit onderzoek van Bureau Spotlight.

Bestuurskundige Julien van Ostaaijen zegt dat het geen probleem hoeft te zijn dat keuzes vroeg in het proces worden gemaakt, zolang dat proces maar open en controleerbaar is. ,,Alle besluitvorming van de gemeenteraad wat geen goede reden heeft om geheim te blijven, moet actief openbaar gemaakt worden, zodat inwoners kunnen achterhalen hoe besluitvorming tot stand is gekomen.”

De gemeente onderzoekt andere manieren om inwoners te betrekken. Zo komen er themadossiers in het raadsinformatiesysteem. Bovendien is er het programma ‘Gast van de Raad’, waarbij inwoners een kijkje achter de schermen krijgen. Ronald van der Weerd vindt dat partijen ook zelf een rol hebben: ,,Ik denk niet dat we het aan de gemeente moeten overlaten om onze eigen achterban te informeren.”

Onderzoeksverantwoording
Voor dit onderzoek verzamelde Bureau Spotlight alle stemmingen uit het raadsinformatiesysteem van de gemeente Veenendaal over de periode maart 2022 tot en met maart 2025. In totaal werden 497 stemmingen geanalyseerd, waaronder raadsvoorstellen, moties, amendementen en begrotingswijzigingen.

Per stemming is onderzocht of het voorstel is aangenomen, hoeveel raadsleden instemden, hoe vaak er unaniem werd gestemd en hoe sterk de stemverhoudingen langs de lijn coalitie–oppositie liepen.

Om de cijfers van context te voorzien, zijn fractievoorzitters van alle partijen benaderd voor een interview. In de gesprekken is gevraagd naar hun ervaringen met besluitvorming, samenwerking en controle in de gemeenteraad. In het artikel is geprobeerd om de geïnterviewde raadsleden evenwichtig aan het woord te laten.

Deze publicatie is gerealiseerd met een financiële bijdrage vanuit het Mediafonds Provincie Utrecht.