Arbeidsmigranten op straat door weigering in opvang: ‘Ben al drie keer bestolen sinds ik op straat slaap’

VEENENDAAL Arbeidsmigranten uit de EU die dakloos zijn, hebben recht op opvang in Nederland. In de praktijk blijkt dit echter vaak niet het geval, ook niet in de Gelderse Vallei. Gemeente Veenendaal verwijst dakloze arbeidsmigranten door naar de gemeente Ede, maar daar wordt hen niet altijd toegang verleend. ,,Ze krijgen een slaapzak en worden het bos of een woonwijk in gestuurd”, uit een raadslid bezorgd.

door Jessica Kapelle, Mathanja van Houwelingen | Bureau Spotlight

Ik ben drie keer bestolen sinds ik op straat slaap. Dit is alles wat ik nog heb”, vertelt de Poolse Aleksander* (21), wijzend naar zijn kleding en een vape. Rond kerst 2023 wordt hij ontslagen bij het uitzendbureau waar hij zowel werkt als woont, waardoor hij op straat belandt. Aleksander slaapt tijdelijk in hotellobby’s of buiten, tot de politie hem naar de nachtopvang in Ede stuurt. Daar ontmoet hij Iwan* (54) en Roza* (48), een Pools stel dat sinds januari dakloos is.

In mei moest de opvang in Ede sluiten omdat deze alleen in de wintermaanden open is. Na de sluiting sliepen Iwan, Roza en Aleksander met z’n drieën buiten, op twee matrassen -een grotere voor Roza en Iwan, en een kleinere voor Aleksander- met een klein keukentje voor hun eten en drinken. Dit duurde tot 1 november, toen de nachtopvang weer open ging. Sinds die datum is de opvang het hele jaar door beschikbaar. Ze mogen nu tijdelijk tot 8 januari in de nachtopvang verblijven. Dit geldt echter niet voor elke dakloze EU-migrant in de regio.

Ze krijgen een slaapzak en worden het bos of een woonwijk in gestuurd

‘NIET RECHTHEBBEND’

Na de sluiting van de opvang ontstond er een tentenkamp bij station Ede-Wageningen, waar ook enkele dakloze EU-migranten verbleven. Wanneer de gemeente in juli een tijdelijke zomeropvang opent, is deze niet toegankelijk voor mensen die volgens de gemeente ‘niet rechthebbend’ zijn. Verantwoordelijk wethouder Bram van der Beek verklaart dat onder andere dakloze EU-migranten tot deze groep behoren. In juli 2024 stelt het Edese gemeenteraadslid Sam Elfvering (D66) hier vragen over aan Van der Beek. Hij vindt dat deze gang van zaken niet strookt met het bestuursakkoord waarin staat dat ,,niemand op straat hoeft te slapen.” Dat kan en moet anders, zegt Elfvering.

Al eerder, in februari, uit een SGP-raadslid zijn bezorgdheid: ,,Sinds afgelopen donderdag worden arbeidsmigranten geweigerd bij de nachtopvang. Ze krijgen een slaapzak en worden het bos of een woonwijk in gestuurd.” Van der Beek zegt dat een toename in aanmeldingen voor de nachtopvang de oorzaak is. Hij stelt dat de nachtopvang in de eerste plaats bedoeld is voor mensen die binding hebben met de regio. Dit beleid is echter in strijd met de wet, die bepaalt dat alle daklozen, ongeacht hun binding met de regio, recht hebben om bij elke gemeente om opvang te vragen. 

De gemeente Ede is verantwoordelijk voor het bieden van onderdak aan dakloze arbeidsmigranten uit Ede, Veenendaal, Rhenen, Renswoude, Wageningen, Nijkerk en Scherpenzeel. 

OPNIEUW TOESTEMMING VRAGEN

Inwoners van EU-landen mogen in andere EU-landen wonen en werken, maar er zijn voorwaarden om misbruik van sociale bijstand te voorkomen. Een belangrijke voorwaarde is werk. Dion Kramer universitair docent en migratie-expert vertelt: ,,Dit hoeft niet fulltime te zijn; parttime werk of zelfs acht uur per week kan al voldoende zijn om als werknemer te worden gezien.’’ Zodra iemand als werknemer wordt beschouwd, mag diegene in Nederland verblijven met recht op dezelfde sociale voorzieningen als Nederlanders, aldus Kramer.

Dit hoeft niet fulltime te zijn; parttime werk of zelfs acht uur per week kan al voldoende zijn om als werknemer te worden gezien

In Veenendaal zijn sinds de jaren 1990 ongeveer 305 arbeidsmigranten en 135 meegereisde gezinsleden officieel geregistreerd. Het werkelijke aantal arbeidsmigranten in de gemeente ligt waarschijnlijk hoger, omdat niet iedereen zich inschrijft. Velen verblijven tijdelijk in Nederland, zijn onbekend met de inschrijfprocedures of ondervinden taalbarrières. Ook ontbreekt vaak de stimulans vanuit werkgevers om zich te gaan registreren. 

Volgens de gemeente Ede, die het toelatingsbeleid van de opvang bepaalt, kunnen EU-migranten die tussen drie maanden en vijf jaar in Nederland verblijven en als werknemer worden gezien toegang krijgen tot de opvang. Roza, Iwan en Aleksander kregen 20 november te horen dat ze tot 10 december in de nachtopvang mogen blijven. Na deze periode zijn ze opnieuw naar het gemeentehuis gegaan, waar ze een verlenging kregen tot 8 januari. Ze krijgen van de gemeente ook het advies om werk te zoeken dat ook huisvesting biedt, soms helpt de gemeente bij deze zoektocht. 

GELIJKE BEHANDELING

Dat EU-migranten die minder dan drie maanden in Ede zijn geen toegang krijgen tot de opvang, volgt uit een checklist van de overheid. Deze lijst helpt gemeenten vast te stellen of EU-migranten recht hebben op gelijke behandeling. Meestal geldt dit recht pas na drie maanden verblijf, waardoor zij daarna pas om opvang kunnen vragen.

Kramer waarschuwt dat deze richtlijn onwettelijk is. ,,Het idee dat iemand geen recht heeft op gelijke behandeling als hij korter dan drie maanden in Nederland is, gaat tegen de wet in”, legt Kramer uit. ,,Ook als iemand slechts twee weken heeft gewerkt, heeft diegene recht op gelijke behandeling.” Dit zou betekenen dat EU-migranten mogelijk recht hebben op zes maanden opvang, zelfs als ze minder dan drie maanden in Nederland zijn.

Ede is verantwoordelijk voor het bieden van onderdak aan dakloze arbeidsmigranten uit de regio. - Mathanja van Houwelingen

WONING EN WERK

Het advies van de gemeente Ede om werk met huisvesting te zoeken botst met de aanbevelingen van Emile Roemer, hoofd van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten. Roemer adviseert om werk en huisvesting voor arbeidsmigranten te scheiden, zodat ze niet dakloos raken wanneer hun werk stopt. De groeiende dakloosheid onder EU-arbeidsmigranten heeft vaak te maken met het feit dat huisvesting en arbeidscontracten aan elkaar zijn gekoppeld, constateert ook Valente, de branchevereniging voor hulporganisaties voor kwetsbare mensen.

De Poolse Aleksander smeert een broodje in de wankele keuken en vertelt dat hij negentien was toen hij naar Nederland kwam. Sindsdien heeft hij verschillende banen gehad, onder andere in slachthuizen en als orderpicker. Wanneer hij zijn laatste baan verliest, belandt hij direct op straat. ,,Waarom ik ben ontslagen? Dat weet ik eigenlijk niet precies,” zegt hij peinzend. ,,Misschien werkte ik niet hard genoeg.” Uit onderzoek van NOS blijkt dat er jaarlijks duizenden arbeidsmigranten onterecht op staande voet worden ontslagen. Personeel onterecht ontslaan is een verdienmodel voor uitzendbureaus, schreef de Nederlandse Arbeidsinspectie eerder dit jaar. Hiermee bespaarden verschillende uitzendbureaus afgelopen jaren waarschijnlijk tussen de 1 en 5 miljoen euro.

Waarom ik ben ontslagen? Dat weet ik eigenlijk niet precies

ONTERECHT GEWEIGERD

De toegang tot opvang voor EU-arbeidsmigranten is in heel Nederland een probleem, merkt Valente. ,,Dakloze EU-arbeidsmigranten krijgen nauwelijks toegang tot opvang, zowel de 24-uurs opvang als de nachtopvang,” zegt Ineke Baas, beleidsadviseur bij Valente.

Uit onderzoek van Pointer blijkt dat veel gemeenten al jaren het criterium gebruiken dat dakloze arbeidsmigranten pas toegang tot opvang krijgen als ze langer dan vijf jaar in Nederland zijn. Ook de gemeente Ede gebruikte dit ‘vijfjaarsargument’. Dit blijkt uit interne berichten waarin een hulpverlener uit Ede in 2023 aan de Vrije Universiteit van Amsterdam vraagt om onderzoek te doen naar de rechten van Poolse arbeidsmigranten. 

De hulpverlener schrijft in een e-mail: ,,De gemeente zegt dat EU-burgers pas na vijf jaar verblijf recht hebben op maatschappelijke voorzieningen. Ik vraag me af of dat klopt en wil precies weten wat de rechten van deze mensen zijn.”

Na onderzoek concludeerde de universiteit dat het vijfjaarscriterium dat door veel gemeenten wordt gebruikt, niet klopt met EU-wetgeving en uitspraken van het Europese Hof van Justitie. De gemeente Ede zei in een reactie tegen Bureau Spotlight dat zij dit ‘vijfjaarsargument’ nooit officieel hebben toegepast en dat hun beleid het afgelopen jaar hetzelfde is gebleven. Deze opmerking van de gemeente staat echter haaks op de e-mail van de hulpverlener, die duidelijk maakt dat het vijfjaarscriterium wel werd gebruikt. 

TEGENSTRIJDIG

Of een EU-migrant toegang krijgt tot de opvang, hangt af van zijn verblijfsrecht. Als hij als werknemer in Nederland wordt gezien, heeft hij meer rechten. In 2013 bepaalde de rechter dat alleen de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) dit verblijfsrecht mag bepalen, niet de gemeenten. De IND bepaalt bijvoorbeeld of iemand rechtmatig in Nederland verblijft.

In de praktijk bepalen gemeenten vaak zelf of een EU-migrant rechtmatig in Nederland verblijft. Ze vragen bijvoorbeeld hoe lang iemand al in Nederland is en baseren daar hun beslissing op. Om ongelijke behandeling te voorkomen, is er deze zomer een checklist gemaakt, samen met maatschappelijke organisaties en gemeenten. Deze checklist moet ervoor zorgen dat de rechten van arbeidsmigranten worden gerespecteerd en zij eerlijk worden behandeld. 

Bij de intake voor de opvang vraagt de gemeente Ede om documenten zoals een ID-kaart of arbeidsovereenkomst. Hiermee bepalen ze of iemand recht heeft op opvang. De gemeente mag deze papieren opvragen, maar niet zelf beslissen over het verblijfsrecht; dat is aan de IND. Gemeente Ede laat weten bij twijfel contact op te nemen met de IND voor advies.

Door te weinig budget moeten gemeenten soms pijnlijke keuzes maken

Het juridische proces dat gemeenten doorlopen om te bepalen of EU-migranten in de opvang mogen slapen, vindt Roza maar ingewikkeld. Van de IND heeft ze nog nooit gehoord. Voor haar telt vooral dat de opvang haar afgelopen winter een veilige plek bood toen ze plots acuut medische hulp nodig had. ,,Ik had verschrikkelijke buikpijn en werd uiteindelijk door een verpleegkundige naar het ziekenhuis doorverwezen. Daar ontdekten ze dat ik endometriose en een tumor heb”, vertelt Roza. 

GELDGEBREK

Kramer begrijpt niet hoe het kan dat gemeenten al jaren in strijd met EU-regels werken. Daarom gaat hij de komende drie jaar onderzoek doen naar dit probleem. Volgens hem zijn er verschillende mogelijke oorzaken, zoals geldgebrek, beperkte capaciteit en een gebrekkige samenwerking tussen gemeenten en maatschappelijke organisaties.

Sinds gemeenten verantwoordelijk zijn voor daklozenopvang, ontbreekt een duidelijke juridische procedure voor wie recht heeft op opvang, aldus Kramer. Beslissingen worden vaak mondeling of telefonisch genomen, zonder officieel besluit, waardoor dakloze migranten geen bezwaar kunnen maken. EU-migranten die toegang krijgen, ontvangen een mondelinge toelichting en een brief. Als ze worden afgewezen krijgen ze geen schriftelijk bewijs. Daarnaast hebben gemeenten beperkte middelen en moeten daardoor keuzes maken. Dit leidt er soms toe dat mensen die al langer in Nederland wonen voorrang krijgen. 

,,Door te weinig budget moeten gemeenten soms pijnlijke keuzes maken,” zegt Kramer. Dit gaat wellicht ten koste van het recht op gelijke behandeling voor EU-migranten.

*De namen van de arbeidsmigranten zijn fictief. De echte namen zijn bekend bij de redactie. 

Arbeidsmigranten in Veenendaal
Sinds november 2023 heeft de gemeente Veenendaal geen arbeidsmigranten doorverwezen naar Ede. Het is moeilijk te controleren of deze cijfers volledig zijn. Onderzoek wijst uit dat arbeidsmigranten kwetsbaar zijn voor dakloosheid en verslaving, mede door factoren zoals het verlies van werk en daarmee samenhangende huisvesting, een beperkt sociaal netwerk, en beperkte toegang tot opvang en hulp.

Het bepalen van het aantal daklozen is eveneens complex. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) worden veel daklozen niet geregistreerd, bijvoorbeeld omdat ze tijdelijk bij vrienden verblijven of geen contact hebben met hulpinstanties. Hierdoor blijft een deel van deze groep onzichtbaar in de statistieken, wat het bieden van adequate hulp bemoeilijkt.

De komende maanden voert Bureau Spotlight onderzoek uit naar de woon- en werkomstandigheden van arbeidsmigranten in de Gelderse Vallei. Heb jij informatie of een tip die ons kan helpen in dit onderzoek? Neem dan contact op met Mathanja@bureauspotlight.nl

Deze publicatie is mede tot stand gekomen met een financiële bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistiek Projecten en het Mediafonds Ede.