Veenendaals fraudeproject gaat te ver volgens Belastingdienst: ‘Dit is veel meer dan toegestaan’

VEENENDAAL Jarenlang vinden in Veenendaal huisbezoeken plaats door meerdere overheidsinstanties tegelijk, binnen het samenwerkingsverband LSI. In 2021 trekt de Belastingdienst zich terug uit de samenwerking. Een project in de gemeente Veenendaal blijkt hiervoor de aanleiding, want ,,wat ze in Veenendaal doen is veel meer dan is toegestaan”. De Autoriteit Persoonsgegevens geeft aan bezorgd te zijn over de werkwijze van LSI en gaat het verantwoordelijke ministerie vragen om tekst en uitleg.

door Evaline Schot | Bureau Spotlight

Het is 16 oktober 2019. Vroeg in de avond staan bij drie huizen in Veenendaal, bewoond door leden van één familie, handhavers voor de deur. Bij één van de huizen is alleen Ilham, een 16-jarig meisje, thuis. ,,Ik zag door het raam drie mensen staan, in gewone kleding. Ze vroegen of ik open wilde doen”, vertelt ze. ,,Ik heb altijd geleerd dat je geen vreemde mensen binnen moet laten, maar ze bleven aandringen. Toen heb ik mijn moeder gebeld of ze alsjeblieft snel thuis wilde komen”, vervolgt het meisje.

RAAR EN INTIMIDEREND

Ilhams moeder en zus Youssra laten als ze thuis komen de handhavers, die van de gemeente en de Sociale Verzekeringsbank (SVB) blijken te zijn, binnen. ,,Ze wilden eerst niet zeggen hoe ze heetten, en ook niet wat ze precies kwamen doen”, zegt Youssra. ,,Een steekproef zeiden ze. Ik heb ze uiteindelijk gevraagd weer weg te gaan. Het was raar en intimiderend.”

Eind 2022 schrijft Bureau Spotlight in De Gelderlander dat controles, zoals die op de familie van Ilham, volgens privacy-experts in strijd is met de wet. De controles vallen onder een project dat een samenwerking is tussen overheidsinstanties, opgezet door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De doelen zijn uiteenlopend van fraudebestrijding tot het vinden van zorgmijders. Nu blijkt dat het Veenendaalse project de druppel is waardoor de Belastingdienst zich uit de landelijke samenwerking terugtrekt in 2021. 

‘MEER DAN TOEGESTAAN’

Wat ze in Veenendaal doen is ,,veel meer (...) dan toegestaan”, staat in een e-mail van 1 maart 2021 die volgt op een bijeenkomst over de samenwerking. Het document is verkregen door Follow the Money, dat samen met Lighthouse Reports en Bureau Spotlight onderzoek doet naar de LSI. Ondanks die constatering gaan de huisbezoeken in Veenendaal nog ruim zeven maanden door. De gemeente geeft in een reactie aan dat ze op de hoogte is van wat besproken is tijdens de bijeenkomst. Maar, zo stelt ze, het doel van het overleg was het bespreken van een ‘eventuele herijking (van de samenwerking, red.) (…) en niet de beoordeling van lopende projecten.’

De onverwachte huisbezoeken van handhavers vinden plaats tussen mei 2019 en eind 2021, op in totaal 117 Veenendaalse adressen. De gemeente werkt voor de huisbezoeken samen met andere uitkeringsinstanties, zoals de Belastingdienst en de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De samenwerking heet Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI). De afgelopen jaren vinden er LSI-projecten in talloze Nederlandse gemeenten plaats. Tientallen ‘risico-signalen’ kunnen aanleiding zijn voor een huisbezoek van zeker twee partners in de samenwerking.  

(de tekst gaat onder de afbeelding verder)

Het Paradijs

FUNCTIONARIS GEGEVENSBESCHERMING

Het besluit van de Belastingdienst volgt na opmerkingen van de functionaris gegevensbescherming (FG) van het Ministerie van Financiën, waar de dienst onder valt. De FG toetst of wat de overheid wil doen ook mag volgens de privacywetgeving. In de mailwisseling schrijft de functionaris over een bijeenkomst van de LSI op 16 februari 2021. Volgens de FG gaat de bijeenkomst over de toekomst van de samenwerking, en of alles wat gedaan wordt in de samenwerking wel mag. 

De FG maakt tijdens de bijeenkomst specifiek een opmerking over het Veenendaalse LSI-project. Het project in de gemeente Veenendaal heeft wel 12 verschillende doelen. De functionaris hekelt het feit dat deze bijna allemaal niets met fraudebestrijding onder uitkeringsgerechtigden te maken heeft, waar LSI ooit voor is opgericht. Desgevraagd laat de Belastingdienst weten dat partners zelf verantwoordelijk zijn om te bepalen of ze aan bevindingen over privacy gevolgen voor een LSI-project verbinden.

ONDER VUUR

De LSI-samenwerking ligt al langer en steeds breder onder vuur. Eind 2022 publiceren verschillende media over de onrechtmatigheid van de samenwerking volgens privacy-experts. In juli 2023 onthult Follow the Money dat er binnen de samenwerking zelf al langer zorgen leefden over de aanpak. Zo waarschuwde de functionaris van de gemeente Papendrecht voor discriminatie, en was ‘aantasting van de menselijke waardigheid’ een risico van het project in Gouda. Desondanks pushte het ministerie om nieuwe projecten door te laten gaan.

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) laat Bureau Spotlight weten dat ze, mede door eerdere berichtgeving in de media, bezorgd is over de werkwijze van de LSI. Op korte termijn is een gesprek gepland waarin de AP de LSI om tekst en uitleg zal vragen.  

Bureau Spotlight kwam in contact met Fatima. Nadat haar verzoek om een bijstandsuitkering was afgewezen volgde op haar adres een tweede huisbezoek. Ook bij twee andere woningen van haar familie stonden handhavers voor de deur. De persoonlijke ervaringen van de familie met huisbezoeken en LSI zijn ook te lezen op DeRijnpost.nl (klik hier).

Deze publicatie kwam tot stand in samenwerking met Follow the Money en Lighthouse Reports. De namen van de betrokkenen (hier: Ilham, Youssra en Fatima) zijn op verzoek gefingeerd. De mail van de Belastingdienst en de volledige reacties van de gemeente en SVB zijn te raadplegen via de website van Bureau Spotlight.