Soldaat Henk wilde snel weg uit De Klomp maar vond in Veenendaal zijn lief...

VEENENDAAL/DE KLOMP Henk Nelissen vond het helemaal niets om gemobiliseerd te zijn in dat kleine plaatsje De Klomp. Een strafkolonie noemde hij het in de eerste septemberdagen van 1939. Het buurtschap maakte totaal geen indruk op hem. Vooral het slapen vond hij daar een ergernis. Met zijn maten verbleef hij in de goederenloods bij het station.

door Martin Brink

De majestueuze graanmaalderij van de ‘coöperatieve aankoopvereniging De Klomp en omstreken’ staat nog altijd fier overeind. Het is een gemeentelijk monument en tegenwoordig doet een bedrijf in sierbestrating er zaken. Tijdens de mobilisatie was het de commandopost van de 1ste compagnie van I-10 Regiment Infanterie. In de directe omgeving werden gebouwen gevorderd voor de behuizing van de vele honderden soldaten die veelal afkomstig waren uit Haarlem en ‘t Gooi en in september 1939 vanaf station Woudenberg marcherend naar hun eindbestemming gingen. 

WEG UIT DE KLOMP

De van oorsprong uit Amsterdam afkomstige en in Haarlem woonachtige Henk Nelissen kwam terecht in de loods bij het station. Over deze behuizing, met slecht licht en ventilatie, schreef hij in zijn dagboek, een maand nadat hij in het buurtschap arriveerde: ‘De eerste maand gaf mij maar één verlangen: alsjeblieft ergens anders heen, het kan niet schelen waarheen, maar De Klomp uit’. 

(de tekst gaat onder de foto verder)

Detail van een stafkaart met daarop de stellingen van 10 RI, in de omgeving waar Henk Nelissen was gelegerd. - Fort aan de Buursteeg

Toch zou deze plek een onuitwisbare indruk op hem achterlaten. Het was namelijk in die maanden dat hij Els tegenkwam. Els Kerkhoffs was een uit Arnhem afkomstige schooljuf op de rooms-katholieke Willibrordusschool, in die tijd gelegen op grondgebied van de gemeente Renswoude. Het werd een ontmoeting voor het leven. 

GELUKKIG MET ELS

Niek (1914-1986) en Els (1912-1989) zouden samen gelukkig worden. Zoon Niek Nelissen uit Arnhem heeft dat allemaal beschreven in het boek ‘Van Grebbelinie tot Slag om Arnhem. Het oorlogsverhaal van Henk Nelissen en Els Kerkhoffs’. Het werd op dinsdag 20 augustus in Arnhem gepresenteerd, de woonplaats van de schrijver. Arnhem is ook de plek waar de slag in de septemberdagen van 1944 plaatsvond, nu dus tachtig jaar geleden. Die zou een diepe indruk achterlaten op het echtpaar. Ze woonden pal naast de zuidelijke oprit van de Rijnbrug en moesten vluchten naar Huissen, waar ze getuige waren van het bombardement van 2 oktober 1944.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Henk Nelissen in juni 1940 aan de Hoogstraat. Links de Nieuweweg - Familiearchief Nelissen

OORLOGSDAGBOEK

Niek Nelissen was altijd gefascineerd door de oorlogsverhalen. Zijn moeder vertelde er in 1959 over in spannende verhaaltjes. Als zevenjarige luisterde hij ademloos toe. Ruim zes decennia later maakte hij een studie van de oorlogservaringen van zijn ouders. Hij dook in het familiearchief met het oorlogsdagboek van zijn vader als leidraad en bezocht ook de plaatsen die van belang zijn geweest, waaronder dus deze regio. Hij bezocht archieven en dook veel historische foto’s op, zowel bij de familie als bij derden. Veel details over mei 1940 en de maanden ervoor hoorde hij op het bezoekerscentrum van het Fort aan de Buursteeg en nam hij ook een kijkje bij de oude school van zijn moeder, een gemeentelijk monument aan de Nieuweweg-noord 251, daar waar al jaren het Ds. G.H. Kerstencentrum is gehuisvest.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Henk Nelissen in 1940 voor de etalage van schoenhandel Weijers aan de Hoogstraat. Hij was etaleur bij V&D in Haarlem en maakt hier wat aantekeningen. Bij Weijers had hij als gemobiliseerde zijn koffieadres. - Familiearchief Nelissen

VIJFTIG KINDEREN

Het was daar dat zijn moeder Els er in 1933 kwam te werken. Ze zou er acht jaren blijven. Hoofd van de school is dan de 30-jarige Cees van Soest die met zijn gezin in de naastgelegen onderwijzerswoning woont. De leerlingen waren verdeeld over twee groepen, in totaal vijftig kinderen. Van Soest had de hoogste klassen. Els kreeg een grote kamer in Van Soests huis en maakte zo deel uit van het gezin.

De school groeide snel: in 1937 telde het al 75 leerlingen en werd onderwijzer David Philips aangetrokken. Die zou later bekend worden als de eerste geschiedschrijver van Veenendaal. De kinderen Van Soest denken met weemoed terug aan die tijd. In het boek zegt To (1933): ,,Juffrouw Kerkhoffs, we zeiden meestal Els, was lief en vrolijk. Zij was een zonnetje en opgewekt. Wij kinderen waren dol op haar.”

(de tekst gaat onder de foto verder)

Els met haar klas kort voor de meidagen van 1940 voor de noodschool in het parochiehuis. - Familiearchief Nelissen

KATHOLIEKE ENCLAVE

Over de geïsoleerde, katholieke enclave daar aan de Nieuweweg: ,,In onze directe omgeving was bijna iedereen katholiek. De mensen die wij kenden gingen op zondag naar de Hoogmis. Als ze na afloop, om elf uur of half twaalf, naar huis liepen of fietsten, kwamen ze langs ons huis, waar de deur altijd open stond. Ons huis stroomde dan vol met mensen die elkaar kenden.” Een leuk weetje is dat Harry Weijers (jawel, die van de schoenhandel op de hoek van de Hoogstraat met de Hoofdstraat) het orgel van de oude Willibrorduskerk bespeelde. Els zou met zijn echtgenote bevriend raken.

Henk was werkzaam bij V&D in Haarlem toen hij naar de Grebbelinie vertrok. Het werd De Klomp waar hij de dagen vulde met stellingen graven en in de strenge winter van 1939 het openhouden van de tankgracht. De rest van de tijd sloeg de verveling flink toe. Henk vond zijn koffieadres bij schoenhandel Weijers. Vanuit de kerken werd de oproep gedaan om voor de soldaten een koffieadres te bieden, om zo een beetje thuis te voelen in het voor hen vreemde Veenendaal.

(de tekst gaat onder de foto verder)

Nieuweweg-noord: links de onderwijzerswoning van Van Soest waar Els Kerkhoffs intern woonde. Rechts de St Willibrordusschool. - Familiearchief Nelissen

Daar hebben Els en Henk elkaar ontmoet, op 6 februari 1940 om precies te zien. Dat staat in het dagboek beschreven. Met de gesprekken tijdens de wandelingen naar het huis van Van Soest aan de Nieuweweg-noord leren ze elkaar nóg beter kennen. Nadat alle perikelen rond de meidagen van 1940 zijn neergedaald, trouwen ze een jaar later en gaan wonen in Arnhem.

Het boek is voor 27,50 euro verkrijgbaar op negen verkooppunten. In Veenendaal bij boekhandel Van Kooten aan de Zandstraat en in Renswoude bij het bezoekerscentrum van het Fort aan de Buursteeg.